Yaratma ve zaman ilişkisi (Ebu'l-Berekât El-Bağdâdî bağlamında)

Bu tez çalışmasının en temel amacı Ebu'l-Berekât El-Bağdâdî'nin [öl. 547/1152] kendinden önceki kelam ve felsefe ekollerine karşı geliştirdiği özgün düşünceleri araştırmaktır. Bu düşüncelerin arkaplanında yöntem bakımından işlevsel kılınan husus; bağımsız analitik akıl ve derin eleştirel zihniyettir. Bu bilinçli yöntemin süreç ve sonuç açısından bilimsel ve felsefi statüsünü konumlandırmak gerekmektedir. Ebu'l-Berekât çeşitli düşünsel ekollerin temel öğretilerini keskin kavrayışıyla derinlemesine tahlil ve tenkit etmiştir. Bu eleştirel perspektif sayesinde hicri altıncı yüzyılların düşünce dünyasında ayrıcalıklı bir mevki kazanmış, tüm evren ve doğa felsefesi açısından temellendirilebilir ve geliştirilebilir güncellemelere girişmiş, artık kelâmî veya meşşâî kabullerden farklı kendine özgü sayılabilecek yaratıcı sonuçlara ulaşabilmiştir. Bu tez çalışmasında kullanılan birincil en temel kaynak; Yahudi aileden dünyaya gelen, müslüman olarak dünyadan ayrılan Ebu'l-Berekât El-Bağdâdî tarafından kelame alınan, mantık, tabiat, metafizik olmak üzere üç ana bölümden oluşan Kitâbü'l-Muʿteber adlı ölümsüz eseridir. Yaratma ve zaman ilişkisi merkezinde yürütülen bu tez çalışmasının birinci bölümünde yaratmanın kendisine, yaratmanın nesnesine ait kavramsal kelimelerin içerikleri, kökenleri, tarihi gelişimleri, değişik uzanımları incelenerek felsefe ve kelam sistemleri bağlamındaki kullanım alanlarına hazırlık yapılmıştır. İkinci bölümde yaratma ve zaman konusu kelam ve felsefe yöntemlerinde işlenen derin boyutlu değişik sorunlarla ilişkilendirilerek Ebu'l-Berekât özelinde tartışılmıştır. Bu meyanda kelam ve felsefe çatallaşmasında başı çeken, evrenin önceli veya öncesiz olması sorunu yine zümrelerin kendi içlerindeki ayrıntı ayrışmalar da dikkate alarak irdelenmiştir. Son olarak ikinci bölüm İslam düşünce tarihinde evrenle ilgili araştırması yapılan ezelî sorunların, evrenin oluşumu hakkında fizikçiler tarafından ileri sürülen teorilerle güncel bağlantılarının bilimsel değerlerini ortaya koymaktadır. Tez boyunca teorik temellendirmesi yapılan, uygulamalı tanık olunan en önemli husus; tek konu hakkında gerçeğe yakınlaşabilmek için değişik doktrinlerin karşılıklı kritikleri kaçınılmazdır. Buna binaen kelâmî ve felsefî düşünce tarzında olgusal deneyim, bilimsel denetim ve aklî eleştirinin sürekli kılınması gerekmektedir.