5,742
Archived Theses
12
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
The Taktika of Leo VI adlı eserin tercümesi ve değerlendirilmesi
Makedon Hanedanı'nın ikinci hükümdarı olan Bilge lakaplı VI. Leo'nun 10. yüzyılın başına tarihlenen Taktika adlı eseri, Roma'nın asırları aşan askerî tecrübesini döneminin bilgileri ile harmanlayarak sunan el kitabı niteliğinde bir kılavuzdur. Eserde askerî konularda eğitim vermek, tavsiyelerde bulunmak, yol göstermek ve tecrübelerden faydalanılması amaçlanmaktadır. Müellif herhangi bir muharebede yer almamasına rağmen sunduğu pratik çözümler ve çizdiği canlı tasvirler ile bir yandan Roma ordusunun yapısal niteliklerini kurumsal olarak ayrıntılı bir şekilde ortaya koymuş bir yandan da pratik olarak muharebe usullerine dair dikkat çekici bilgiler sunmuştur. Bu yönleriyle Taktika, Roma askerî geleneğinin yazınsal alandaki önemli halkalardan birini oluşturmuştur. Bir komutanın taşıması gereken nitelikler, silahlar, teçhizat, cezalar, eğitim, disiplin, ordugâh, muharebe ve muhasara ile taarruz ve müdafaa usulleri, deniz savaşları, diğer milletlere dair bilgiler ve son olarak askerî konularla ilgili özet niteliğindeki özlü sözler bölümü olmak üzere 20 bölümden oluşan eserde VI. Leo, askerliği başarılı bir biçimde idealize ederek eserinin askerî tarih yazımı alanında öne çıkmasını sağlamıştır. Anahtar Kelimeler: VI. Leo, Doğu Roma, Taktika
19. yüzyılda Türkistan'da kervanlar
"19. Yüzyılda Türkistan'da Kervanlar" başlıklı çalışma, 19. yüzyılda Çarlık Rusya ve İngiltere arasındaki çıkar çatışmalarını, bölgeye giden kervanlar üzerinden ele almaktadır. Rusya'nın Hindistan'a ulaşma hedefi, İngiltere'nin Hindistan'daki sömürgeleri için bir tehdit oluşturmuş ve bu durum İngiltere ile Rusya'nın Türkistan'a odaklanmasına yol açmıştır. Ancak, Türkistan Hanlıkları'nın askerî güç bakımından zayıf olmalarına rağmen, bölgenin doğal engelleri Rusya ve İngiltere'nin ilerlemesini engellemiştir. Bu nedenle, doğal engellere dayanan savuma sistemini keşfetmek amacıyla bölgeye kervanlar vasıtasıyla birçok seyyah ve casus gönderilmiştir. Bu casuslar, kervan yolculuğu sırasında Türkistan'ın güzergâhlarını belirlemiş, su kaynaklarını, mesafeleri ve erzak temin imkânlarını araştırmıştır. Toplanan bilgiler, Rusya'nın Türkistan'ı işgalini kolaylaştırmıştır. Bu çalışmada, kervanların İngiltere ve Rusya'nın Türkistan'ı keşif sürecindeki rolü ele alınmıştır. Seyyahlar, Türkistan'da ciddi zorluklarla karşılaşmışlardır. Bölgenin zorlu coğrafyası, iklimin aşırı değişkenliği, yağma faaliyetleri seyyahların ilerlemesini engellemiştir. Bu bağlamda çalışmada, seyyahların yolculuk boyunca yaşadığı fiziksel ve psikolojik zorluklar ele alınmıştır. Seyyahların kervanlar hakkında sunduğu bilgiler, kervanların oluşumunu, yönetimini, düzenini, güvenliğini ve ticaretteki rolünü açıklığa kavuşturmuştur.
Rus tümgeneral Petr Karloviç Uslar'ın anlatılarında Kazak bozkırları (1844)
Çarlık Rusya I. Petro'dan itibaren yeni bir kimlik kazanarak sürekli ilerleme ve atılımlar da bulunmuştur. XIX. yüzyılda Türkistan'dan, Çin ve Hindistan'a kadar uzanan sahada etkili olmak isteyen Rusların önündeki ilk engel Kazak Hanlığıydı. Kademeli olarak uzun yıllar sonucu Kazaklar esaret altına alındı. Çıkarılan tüzük ve işgal hareketlerine Kazaklar, XIX. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren sert tepkiler vermeye başladı. Sistemli olarak ve tam anlamıyla isyan hareketi Kenesarı Han zamanında oldu. Kenesarı'nın faaliyetleri Rusları zorlamaya başladı. Bir müddet küçük çarpışmalarda seyredilen durum ciddi hal alınca Ruslar önemli bir kuvveti Kazakların üzerine 1844 yılında sevk etti. Baron Petr Karloviç Uslar, Rus Çarlığının önemli simalarından biri oldu. İlerleyen süreçte Tümgeneralliğe kadar yükseldi. Ancak hayatının buhranlı döneminde, ailesinden kayıplar verince Kazak Hanlığında çıkan büyük bozkır isyanını bastırmak için kurulan müfrezenin içinde yer aldı. Hayatının devamında onu geliştirecek mühim tecrübeler kazandı. Seferin amacı Ruslara göre asi lider Kenesarı'yı yakalayıp isyana son vermekti. Uslar yaşanılan bir olay sonucu Kazaklara esir düştü. Kazakların arasında edindiği tecrübeler, aktarımları, yaşayış şekilleri ve kültürleri Usları derinden etkilemiştir. 1848 yılında kaleme aldığı denemesi Kazakistan tarihi ve bölgesini çalışanlar için önemli anekdot ve bilgiler içerir. Hazırlayacağımız eserin içeriğinde Uslar bizlere, Kazakların tarihi, hanlığın kuruluşu, bölgenin önemi, isyanın seyri ve Kazak kültür tarihi hakkında kayda değer atıflarda bulunmuştur. Kendi ilgi alanı gereğince; dil, edebiyat, destan ve mitolojik birçok hikâyeyi aktarmaktadır. Kenesarı ile olan görüşmesi ve izlenimleri Kazak Han'ı hakkında elzem bilgiler sunar. Bilhassa demonoloji ve sağlık alanında anlattıkları Kazaklar ve Türk tarihi açısından kanımızca önem arz etmektedir.
Bozok Sancağı'nda aşiretlerin iskânı: Pehlivanlı Aşireti örneği (18-19. yüzyıllar)
Kalabalık bir konar-göçer nüfus barındıran Osmanlı Devleti, 17. yüzyılın ortasına kadar bu kalabalık nüfusu sıkı şekilde kontrol altında tutmayı başarmıştır. Fakat 17. yüzyılın başından itibaren devlet sisteminde görülen değişim ve bozulma emareleri konar-göçerleri de etkilemiştir. Onlar artık devletin kontrolü dışına çıkarak yerli halk için büyük bir sorun haline gelmiştir. Ayrıca kontrol edilemedikleri için vergilerinin toplanması ve askeri alanda istifade edilmeleri de oldukça güç bir hal almıştır. Öte yandan Anadolu'da ortaya çıkan karışıklıklar nedeniyle yerleşik halk da köylerini terk etmek zorunda kalmıştı. İşte böylesi-ne bir durumla karşı karşıya gelen Osmanlı bürokratları konar-göçerleri yerleşik hayata geçirerek hem onlardan yeteri kadar istifade etmeyi hem de boş kalan toprakları şenlen-dirmeyi amaçlamışlardır. Bu süreçten en çok etkilenen bölgelerin başında Bozok sancağı gelmektedir. Bölge nüfusu 16. Yüzyılın son çeyreğine göre %80 nispetinde azalmıştır. Bu yüzden zorunlu iskân çerçevesinde seçilen yerlerden biri de Bozok sancağı olmuştur. Dev-letin aldığı tedbirler neticesinde de bölge eski kalabalık günlere tekrar dönmüştür. Bozok sancağına iskân edilen aşiretlerden biri de Pehlivanlı aşiretidir. Onlar Halep, Dulkadir ve Yeni-il Türkmenleri arasında küçük gruplar halinde yaşamaktaydılar. Buna karşılık hem Halep hem de Dulkadirli Türkmenlerinin boy beyleri de zaman zaman bu aşiretten çık-maktaydı. Zamanla nüfusu arttıran Pehlivanlılara farklı cemaatlerin de tabi olmaya başla-masıyla onlar Türkmenlerin Serdarı haline geldiler. Özellikle Orta Anadolu'ya gelmeleriyle Yeni-il Türkmenlerinin voyvodalığını da ele geçirdiler. Kendilerine karışan aşiretlerle bir-likte 15.000 çadır ki yaklaşık 50.000 kişilik bir nüfusa ulaştılar. Orta Anadolu'da Bozok, Kırşehir, Kırıkkale, Aksaray ve Keskin gibi geniş bir bölgeye dağılarak köyler kurmuşlar-dır. Bu denli kalabalık bir nüfusu yöneten aşiret beylerinden bazıları onlardan aldığı des-tekle devlete karşı isyan ederken bazıları ise yerleşiklerin mallarını yağmalamıştır. Yine onlar sadece yerleşik hayata geçerek bölgenin iskânını sağlamamışlar, ayrıca maden-i hü-mayundan çıkan madenlerin taşınması ve Osmanlı ordusunun asker ihtiyacının karşılan-ması gibi görevlerde de bulunmuşlardır. Anahtar Kelimeler: Aşiret, İskân, Sancak, Pehlivanlı, Osmanlı.
2075 numaralı emlak nüfus defteri'nin transkripsiyon ve değerlendirmesi
Osmanlı Devleti'nin tarih boyunca etkisi ve önemi göz ardı edilemeyecek konumdadır. Bu büyük devletin tarihini anlamak ve sosyal, kültürel, ekonomik yapısını analiz etmek için nüfus defterleri tarihçiler için vazgeçilmez bir kaynak oluşturur. Osmanlı Devleti'nde, devletin kuruluşundan itibaren, modern olarak nitelendirilen ilk nüfus sayımı 1830-1831 yıllarında gerçekleştirilmiştir. Bu nüfus sayımının doğal bir ürünü olarak ortaya çıkan nüfus defterleri, tarih araştırmalarında oldukça büyük bir öneme sahiptir. Bahsi geçen bu defterler ilgili olduğu dönemin demografik, ekonomik ve sosyolojik yapısı hakkında zengin bilgiler sunarlar. Bölgenin idari yapısı, yerleşim yerlerinin isimleri, kayda konu olan şahısların sakal ve bıyık şekilleri, renkleri ve benzeri ayırt edici fiziksel özellikleri, isim ve lakap bilgileri, yaşları, kabaca boyları, hane reisleri ile akrabalık dereceleri, erkek nüfusun sayısı ve askerlik durumu, vergi mükellefleri, doğum ve ölüm tarihleri, nüfus hareketleri gibi birçok hususiyet söz konusu defterler sayesinde öğrenilebilmektedir. Bu bilgilerin yer aldığı 2075 numaralı Emlak kazasının nüfus defteri, 1834 yılı kayıtlarındaki istatistikleri içerir. Bu defterde yer alan Müslim nüfusla ilgili kayıtların transkripsiyonu yapılmış, anlaşılmasına katkı sunması amacıyla, içerik tablo ve grafikler üzerinde düzenlenerek, bölge tarihine ışık tutması istenirken, nüfus defterleri üzerinde yapılacak çalışmalara kaynak özelliği taşıması amaçlanmıştır.
Sextus Julius Frontinus'un "The Aqueducts of Rome" adlı eserinin İngilizceden Türkçeye çevirisi
Bu çalışmada, Roma İmparatorluğu döneminde su mühendisliği ve Roma mimarisinin önemli miraslarından olan su kemerleri hakkında büyük bir öneme sahip olan Sextus Julius Frontinus'un "De Aquaeductu Urbis Romae" adlı eseri İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir. Bir dönem Britanya eyaletinde valilik yapan Frontinus, Roma'da su kemerlerinin yönetimiyle ilgilenirken bu eseri yazmıştır. İmparator Tacitus'un kendisinden "praetor urbanus" olarak bahsettiği Frontinus, ününü bu eseriyle kazanmıştır. Frontinus'un eseri, su kemerleri hakkında hem teknik hem de mimari açıdan değerli bilgiler sunmakta ve aynı zamanda su kemerlerinin yönetim sistemi ile ilgili önemli detaylar içermektedir. Bu çeviri çalışmasında, Frontinus'un sunduğu değerli bilgilerin birebir olarak okuyucuya aktarılması amaçlanmıştır. Eser, Roma su kemerlerinin yapım teknikleri, mühendislik becerileri, temel ihtiyaç olan suyun kullanımı ve yönetimi ile ilgili detaylı bilgiler içermektedir. Ayrıca, su kemerlerinin hangi dönemde kim tarafından yapıldığı, su ile ilgili senato kanunları ve imparator fermanları, su kemerlerinin taşıdığı su miktarı ve gerçekleşen yolsuzluklar ile bunların önlenme çabaları, su kemerlerinin bulunduğu bölgeler hakkında coğrafi bilgiler de eserde yer almaktadır. Bu bilgiler, bizzat Frontinus tarafından kaleme alınmıştır. Çalışmanın amacı, Frontinus'un eserini Türk okuyucular, akademisyenler ve öğrenciler için daha erişilebilir hale getirmek ve Roma mühendisliğinin tarihsel önemini vurgulamaktır. Roma mühendislik tarihi meraklıları ve çeviri çalışmaları ile ilgilenen akademisyenler için de değerli bir kaynak sunmaktadır.
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e kahvehaneler: Konya örneği
Bu tez çalışmasında geçmişten günümüze Konya'da bulunan kahvehanelerin varlığı ve yüzyıllar içerisinde gelişimi üzerinde durulmuştur. Kahvenin kökeni ve Osmanlı Devleti'nde ortaya çıkmasıyla dini, siyasi ve sosyal rolleri nedeniyle yasaklamaları beraberinde getirmişti. Kahvehane yasakları zaman zaman hafifletilse bile tamamen yasakların kalkması XIX. yüzyıl dönemine kadar devam etmiştir. XVIII. yüzyılın sonlarında birçok kahvehane çeşitleri ortaya çıkmıştır. Mahalle Kahvehaneleri, Esnaf Kahvehaneleri, Yeniçeri Kahvehaneleri, Semai Kahvehaneleri kahvehane çeşitleri içerisinde incelenmiştir. Kahvenin Konya şehrine gelişi İstanbul ile aynı dönemlere rastlamaktadır. Konya'nın kahve ve kahvehane geçmişi Türbeönü Kahvehanesi ve Sulu Kahve ile başlayarak adeta aşıkların mekanı haline gelmiştir. Konya'da da kahvehane çeşitleri incelenmiş olup Aşık Kahvehaneleri, Esnaf ve Seyyar Kahvehaneler işlenmiştir. Cumhuriyet Döneminde Kayıklı Kahve ve Kızlı Kahveler etkili olduğu belirtilmiştir. Yine Cumhuriyet Döneminde Konya yerel gazetelerinde geçen kahvehanelerle ilgili haberler incelenmiştir. Günümüze doğru geldikçe "kafe" kültürü şekline dönüşen kahvehaneler geleneksel ile modern arasında bir kültürel mekân olmaya devam etmektedirler.
II. Abdülhamid Dönemi bahriye nazırları ve donanma politikaları
Osmanlı Devleti'nde klasik dönemde deniz teşkilatının idaresini kaptan paşa sağlamaktaydı. Tanzimat döneminde kaptan paşalık idaresi değişime uğramıştır. Bahriye meclisi ve bahriye nezaretinin kurulması süreçleri ile teşkilatta düzenlemelere gidilmiştir. Bahriye Nezareti'nin kurulması ile birlikte unvanlar da değişmiştir. Kaptan paşalık unvanı yerini bahriye nazırlığına bırakmıştır. Bahriye nazırları deniz gücünü ve politikalarını şekillendiren amirler olarak görev yapmıştır. II. Abdülhamid dönemi denizciliği gerek bahriye teşkilatı gerekse politikaları açısından günümüze kadar uzanan tartışmalara konu olmuştur. Bu tartışmalar siyasi, ideolojik sebeplerle özellikle II. Abdülhamid'in şahsında odaklanmış görünmektedir. Bu tez II. Abdülhamid dönemi bahriye tartışmalarının arka planında kalmış Bahriye Nazırlarına odaklanarak bu dönem denizcilik olay ve politikalarını anlamayı hedeflemiştir. Bahriye nazırlarının söylem ve eylemleriyle bahriye teşkilatına etkileri üzerinde durulacaktır. Çalışmanın birinci bölümünde II. Abdülhamid döneminde bürokratik yapıda yaşanan değişimler ve II. Abdülhamid'in bahriye nezaretine yaklaşımı ele alınmıştır. İkinci, üçüncü ve dördüncü bölümlerde II. Abdülhamid dönemi bahriye politikasının nasıl şekillendiği ele alınmıştır. Bahriye politikasına yön veren bahriye nazırlarının faaliyetleri incelenmiştir. Beşinci ve altıncı bölümlerde dönemin bahriye politikasına yön veren hadiseler incelenmiştir. Kişiler, olaylar ve koşullar çerçevesinde dönemin bahriye politikasında bürokratik yapının etkisi irdelenmiştir.
Milli Mücadele dönemi'nde Said Molla ve faaliyetleri
Bu çalışmada 1880-1930 yıllarında yaşamış olan Said Molla'nın Milli Mücadele döneminde Anadolu'daki milli uyanışı yok etmek üzere yapmış olduğu faaliyetler odaklı olarak hayatı ele alınmıştır. Said Molla, İstanbul'da bürokrat ve ulema sınıfa mensup isimlerin bulunduğu bir ailede, Sultan II. Abdülhamid'in yönetimi döneminde dünyaya geldi. Özel okullarda eğitimini tamamladıktan sonra kadı yetiştiren Medresetü'l Kudat'tan mezun oldu. İlmiye sınıfına mensup olan Said Molla'nın memuriyet hayatı II. Abdülhamid döneminde başlayıp, İttihat ve Terakki dönemi, mütareke dönemi ve Milli Mücadele döneminde de devam etmiştir. Damat Ferit Paşa'nın sadareti döneminde memuriyet hayatındaki en yüksek mevkie ulaşarak, Adliye Müsteşarlığı yapmıştır. İttihat ve Terakki düşmanlığı ile ön plana çıkmasının yanı sıra, bunun devamı olarak nitelendirdiği Milli Mücadeleye karşı da düşmanca hareket etmiştir. Bu noktada Milli Mücadele Hareketi'ni durdurmak amacıyla, İngilizlerle iş birliği yaparak zararlı cemiyetlerin kurulmasına önayak olmuştur. Ayrıca Kuva-yı Milliye'yi yok etmek maksadıyla, İngilizlerden aldığı maddi ve manevi destekle Anadolu'da isyanlar çıkarılmasında rol oynamıştır. Devletin kurtuluşunun yalnızca İngiliz himayesinde olduğunu savunan Said Molla, İngiliz müzaheretini sağlamak için her dönemde girişimde bulunmuştur. Milli Mücadele'nin başarıyla sonuçlanmasının hemen ardından yurt dışına kaçmış olsa da, gittiği farklı ülkelerde Milli Mücadele Hareketi ve Ankara Hükümeti aleyhine faaliyetlerde bulunmaya devam etmiştir. Yurt dışında bulunduğu dönemde, yüzellilikler listesine alındığı için Türkiye'ye dönemeyen Said Molla 1930'da Atina'da ölmüştür. Çalışmamızda, Said Molla'nın hem sarayla olan ilişkisi hem de İngiliz Gizli İstihbarat Servisi üyeleri ve İngiliz Yüksek Komiserleri ile olan ilişkileri göz önünde bulundurularak, Milli Mücadeleyi durdurmak üzere yürütülen faaliyetlerde ne denli önemli bir noktada olduğunu ortaya koymaya çalıştık. Bunu yaparken, Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nden, Cumhurbaşkanlığı Arşivi'nden, ATASE Arşivi'nden, TİTE Arşivi'nden, İngiliz Arşivi'nden, gazetelerden ve döneme şahitlik etmiş isimlerin hatıratlarından yararlanarak döneme ışık tutmaya çalıştık. Anahtar Kelimeler: Said Molla, İngiliz Muhipler Cemiyeti, Hürriyet ve İtilaf Fırkası, Rahip Frew, İsyanlar.
Akdes Nimet Kurat (1903-1971): Bir tarihçinin portresi
Akdes Nimet Kurat, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu sırasında Rusya'dan göçen bir çok entellektüel Türk'ten biridir. Türk tarihi, Rusya tarihi ve Türk-Rus ilişkileri ve bunların dışında bir çok tarih konusunda çalışması bulunmaktadır. Ekim Devrimi sonrası oluşan baskı ortamından kaçan Kurat, 1924'te Türkiye'ye geldi. Burada İstanbul Üniversitesi'nde tarih öğrenimi gördü ve Fuat Köprülü'nün asistanı oldu. Almanya'da dört yıl doktora yaptıktan sonra Türkiye'ye geri döndü ve doçent unvanını aldı. Hocası Köprülü ile tartıştıktan sonra İsveç'e giderek burada misafir akademisyenlik yaptı. Türkiye'ye geri döndüğünde Ankara Üniversitesi'nde professör olarak kadro aldı. Burada da 1971'deki ölümüne kadar akademik çalışmalarını sürdürdü.
Geçmişten günümüze Siverek Karakeçilileri: Tarihleri, sosyal hayatları ve kültürleri
Bugün Anadolu'nun farklı yerlerine dağılmış olan Karakeçililer, kendilerini 24 Oğuz boyu içerisinde yer alan Kayı Boyu'na dayandırmakta ve Ertuğrul Gazi ile Anadolu'ya geldiklerine inanmaktadırlar. Anadolu'nun farklı yerlerine dağılmış bu aşiretin önemli yerleşim yerlerinden biri de Şanlıurfa Siverek ilçesidir. Bu bölgede yaşayan Karakeçililerle ilgi en eski bilgiler XV. yüzyıla dayanmaktadır. Özellikle Osmanlı Devleti'nde konar-göçer halde yaşayan aşiret, yüzyıllar boyunca yaylak ve kışlak olarak Siverek, Viranşehir ve Berriye arasında konup-göçmüş ve Siverek-Viranşehir arasında Diyarbekir Eyaletine bağlı bir idari birim olarak boy(aşiret) varlığını muhafaza etmiştir. Aşiretin hem bölgede bulunan yerel halkla hem de kendileri gibi konar-göçer olan aşiretlerle münasebetleri olduğu gibi bölgedeki devlet görevlileri ile de sürekli ilişkileri olmuştur. Bu çalışmada bugün hala Siverek bölgesinde yaşayan Karakeçili aşiretinin özü ve asli unsuru olan Mirekî oymağının bey ailesi üzerinden aşiretin bölgedeki geçmişine, siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel hayatına bakmaya çalışılacaktır.
Türkiye tarihinden bir arakesit: 1950-1980 yıllarında kadınların kamusal alanda görünürlüğünü meşrulaştıran hayırseverlik faaliyetleri: Dermancıoğlu ailesi örneği
Bu çalışma, Türkiye'de kadınların kamusal alanda görünürlüğünün arttığı 1950-1980 yıllarında, Ankara'da yaşayan Dermancıoğlu Ailesindeki kadınlarının kamusal alan deneyimlerine sözlü tarih metodunu kullanarak odaklanır. Bu arakesit, Türkiye tarihinde kadının kamusal yaşamdaki görünürlüğü hususunda sesleri duyulmayan birçok kadının hikâyesini içinde barındırır ve dolayısıyla çalışmada kullanılan sözlü tarih metodu, dönemin kadınlarının kendi anlatılarını ortaya çıkarmada yardımcı olur. Sabahat Dermancıoğlu ve Dilek Dermancıoğlu'nun kendi kimliklerini inşasında önemli bir yere sahip olan hayırseverlik faaliyetleri özel ve kamusal yaşam ekseninde kritik bir role sahiptir. Anne-kız neslinin birikimi ve sürekliliği düşünüldüğünde, kamusal ve özel alandaki deneyimiyle bir kadını anlamak, kamusal alanda kadınların oluşturduğu görünürlük patikalarını anlamak için gereklidir. Tarihî belgelerdeki kadın görünürlüğü problemini odak noktasına alan ve kamusal alanda görünürlüğü iç içe geçmiş bir örüntü olarak inceleyen bu çalışma, kaynaklarını çeşitlendirerek aile arşivi, eşyalar, efemera, arşiv belgeleri, süreli yayınlar, kent haritaları ve muhtelif araştırma eserlerinden faydalanmıştır. Böylelikle kadınların kamusal alanda görünürlüğünün karanlıkta kalan bir kesitini aydınlatmayı amaçlamaktadır. Bu çalışma, nesilden nesle ve dönemden döneme aktarılan bu birikimin, sürekliliğin, kırılmaların; ayrıca kadınların özelden kamusala uzanan görünürlüğünün kadın tarihine sağladığı önemli bir katkının anlatısıdır. Anahtar Sözcükler Kamusal yaşamda kadın, sözlü tarih, Dermancıoğlu Ailesi, hayırseverlik, görünürlük
1768-1774 Osmanlı-Rus Harbi'nde Navarin Kalesi
Osmanlılar tarafından kesin olarak 1501'de fethedilen Navarin, Mora Yarımadası'nın ve hatta tüm Doğu Akdeniz'in stratejik önemi haiz yerlerinden biri idi. Osmanlı idaresinde ve askerî organizasyonu içinde sürekli bir gelişme gösterecek olan bölgeye, sahip olduğu limanın da güvenliğini sağlamak amacıyla modern tarzda (trace italienne) yeni bir kale (Anavarin-i cedid) inşa edildi. Söz konusu kale, II. Viyana Kuşatması sonrası başlayan Osmanlı-Kutsal İttifak Savaşları sürecinde 1686'da Venedikliler tarafından ele geçirilmişse de 1715'te Mora üzerine düzenlenen sefer neticesinde tekrar fethedilmiş ve onarımı için çalışma başlatılmıştır. İlerleyen yıllarda özellikle XVIII. yüzyılın ikinci yarısı itibarıyla artan Rus tehdidi, 1768 yılında yerini savaşa bırakmış ve Osmanlı ile Rusya arasındaki harp hali aralıklı bir şekilde Temmuz 1774'te imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması'na değin yaklaşık altı yıl devam etmiştir. Bununla birlikte Osmanlıların ağır yenilgisiyle sonuçlanan bu savaşın cephelerinden birisi de Mora Yarımadası olmuştu. 1770 yılında Rusların tahrikiyle yarımadada bir Rum isyanı patlak vermiş ve kısa sürede büyümüştü. Bu esnada kuşatılan Navarin, bir müddet Rus işgali altında kalmışsa da kale yeniden ele geçirilmiş ve isyanın dönüm noktasını teşkil eden bu olaydan kısa bir süre sonra da ayaklanma tamamen bastırılmıştır. Ancak yine de teyakkuz hali savaş boyunca devam etmiş ve zapt edilmesi sonrası kalenin onarımı için harekete geçildiği gibi garnizonun mevcudu arttırılarak iaşesine gayret edilmiştir. Nihayetinde çalışmamızın ana konusu, 1768-1774 yılları arasında gerçekleşen Osmanlı-Rus savaşında Navarin Kalesi'nin ne şekilde tahkim ve teçhiz edildiğini irdelemek olmuştur. Anahtar Sözcükler Navarin Kalesi, Osmanlı, Rus, Mora, Tamir, Nefer
27 Mayıs 1960 müdahalesi ve askeri rejim: İhtilalci subaylar arasında iktidar mücadeleleri, fraksiyonlar ve çatışmalar (27 Mayıs 1960-25 Ekim 1961)
Askeri müdahalelerin genel olarak orduya, spesifik olarak ise subay sınıfına etkisini ele alan araştırmalar büyük oranda ihmal edilmiştir. Tez, 27 Mayıs döneminde Türk Silahlı Kuvvetleri'nin öznesini oluşturan subay figürünü merkeze koyarak ordunun bozulan yapısal özelliklerini irdelemeye çalışmaktadır. Bu süreçte ordu bünyesinde ortaya çıkan gizli cuntalar gibi "illegal" örgütlenmeler ile Milli Birlik Komitesi gibi "legal" örgütlenmelerde ihtilalciler arasında yaşanan iktidar mücadeleleri üzerinde durur. Tezde, Türk Silahlı Kuvvetleri'nde uzun, sıkı ve disiplinli bir askeri eğitim sisteminin yarattığı etkili bir itaat mekanizması ile tek tip bir subay tipolojisinin 27 Mayıs'la paralel biçimde bozulduğu iddia edilmektedir. Sonuçta bu yeni subay figürü, on yıl boyunca Türk askeri ve siyasi hayatını derinden etkileyecektir. Çalışma, ordu içi ayrışmalara dair bütünlüklü bir analiz için hizipleşmelerin meydana geliş ve çözülüş süreçlerinden hiziplerdeki siyasi/ideolojik eğilimlere, subayların kışladaki zihinsel ve duygusal dünyalarına yönelik bir analiz hedeflemektedir.
İsyan ikliminde bir asi ve devlet adamı: Katırcıoğlu Mehmed Paşa
XVI. yüzyılda ortaya çıkıp, XVII. yüzyılda karakter değiştirerek idareye karşı bir hareket halini alan Celali isyanları, Osmanlı Devleti'ni siyasî, sosyal ve ekonomik açıdan önemli derecede etkilemiştir. XVI. yüzyılda yaşanan nüfus artışı, uzun süreli savaşların yarattığı mali sıkıntılar, Amerikan gümüşünün sebep olduğu enflasyon ve devalüasyon, Avrupa'daki "Askeri Devrim", ücretli asker sayısının arttırılması, Osmanlı idaresindeki sarsıntılar vb. gibi bazı olaylar, isyanları büyük bir sorun haline getiren temel dinamiklerdir. 1596'da büyük bir krize dönüşerek etkisini arttıran Celali karışıklıkları, 1603'te "Büyük Kaçgun" dönemi ile yeni bir boyut kazanmıştır. Asi sayılarındaki artışın yanı sıra hükümetin Celali liderlerine görev verme siyaseti olayları daha da karışık hale getirmiştir. Fakat Osmanlı Devleti'nin bu siyaseti, eşkıyaların bölgesel bir güç elde etmesini önleme amacı taşımıştır. Bu amacın yanı sıra devletin, göreve getirdiği bazı eşkıyaların yeteneklerinden yararlandığı da görülmektedir. Osmanlı Devleti'nin bu amaçla 1649 yılında affederek devlet görevine getirdiği Katırcıoğlu Mehmed Paşa, bir eşkıya iken devlet adamı olan asilerden biridir. Katırcıoğlu Mehmed, eşkıya iken önce Haydaroğlu Mehmed ile beraber çeşitli eşkıyalık faaliyetlerinde bulunmuş ve daha sonra Gürcü Abdünnebi isyanına dâhil olmuşsa da devlet adamlığı sürecinde önemli hizmetlerde bulunmuştur. Bir dönem Abaza Hasan isyanı üzerine ordu kumandanı olarak görevlendirilen Katırcıoğlu Mehmed Paşa, 19 yıllık devlet hizmetinin çoğunu Girit mücadelelerinde geçirmiştir. 17 Aralık 1668'de Kandiye muhasarası esnasında Anadolu Beylerbeyi iken vefat eden Katırcıoğlu Mehmed Paşa'nın Venediklilerle olan mücadelelerdeki başarıları dönem kaynaklarına yansımıştır. Katırcıoğlu Mehmed Paşa'nın soyuna ilişkin çeşitli iddialar bulunmaktadır. Araştırmamızın amacı, Katırcıoğlu Mehmed Paşa'nın hayatı çerçevesinde hem dönemin sosyo-ekonomik, idari ve siyasî yapısını incelemek hem de eşkıyanın devlete, devletin de eşkıyaya bakışına bir örnek sunmaktır.
Tanzimat Döneminde Eflak ve Boğdan'daki entelektüel hareketlerin Romanya'nın bağımsızlığına katkısı (1831-1878)
Eflak ve Boğdan, Balkanlarda önemli stratejik konuma sahip olmakla birlikte, tarih boyunca farklı devletlerin hâkimiyeti altına girmiş ve bağımsızlığını elde edene kadar birçok mücadele vermiştir. Rekabet halinde olan dış güçlerin otoritelerini meşrulaştırma çabaları, Eflak ve Boğdan topraklarını mücadele alanına çevirmiştir. Bu rekabetten yıpranan yerli halk, topraklarının refahını sağlayabilmek için çeşitli faâliyetlere girişmiştir. Fransız İhtilâli'nin getirdiği düşünce akımlarıyla entelektüel gruplar ortaya çıkmış ve millî kimlik bilincinin etkisiyle reform hareketlerine girişmişlerdir. İlk olarak prensliklerin birleşmesiyle büyük bir adım atacak olan ihtilâlciler, 1878 yılında bağımsızlığın kazanılmasını sağlamışlardır. Bu çalışmanın amacı, Eflak ve Boğdan'daki entelektüel hareketlerin Romanya'nın bağımsızlığını kazanmasına katkısını incelemektir. Bu aşamada Eflak ve Boğdan'ı etkileyen Fransız İhtilâli, Fenerli ailelerin reform girişimleri ve Transilvanya Birleşik Kilisesi'nin faâliyetleri ele alınmıştır. Özellikle Eflak ve Boğdanlı ihtilâlcilerin yapmış olduğu modernleşme çalışmalarının ve dış güçlerle olan ilişkilerinin ortaya konulması, bağımsızlık sürecini görmek açısından önemli olmuştur. Entelektüellerin ulusal kimlik inşa etme çabasında dil, din ve tarih gibi kültürel öğelere başvurmaları, çalışmada Eflak ve Boğdan halkının coğrâfî, târihî menşei ve sosyo-kültürel yapısından bahsedilmesini gerekli kılmıştır. Ayrıca Eflak ve Boğdan'da ortaya çıkan ihtilâl girişimleri üzerinde dış güçlerin müdâhalesiyle yıpranmış olan halkın gösterdiği tepkilerin etkili olması, Osmanlı Devleti ve Avrupalı Devletler ile Memleketeyn arasında yürütülen diplomatik ilişkilerin değerlendirilmesi gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Çalışmada Eflak ve Boğdan'daki entelektüel hareketlerin Romanya'nın bağımsızlığına olan etkisi Türkçe, İngilizce ve Rumence kaynaklar ışığında incelenmiştir. Buna göre, Romanya'nın bağımsızlığını kazanmasında yalnızca siyâsî gelişmelerin değil, özellikle ulusal devlet kurma aşamasında rehberlik edecek olan entelektüel grupların sosyo-kültürel faâliyetlerinin de önemli derecede katkı sağladığı sonucuna varılmıştır.
Tanzimat Dönemi'nde bahriye alanında yapılan ıslâhât hareketleri ve Bahriye Meclisi
Tanzimat'ın 3 Kasım 1839'da ilan edilmesiyle beraber yapılacak olan reform hareketleri hız kazanmıştır. Reform hareketlerinin görüldüğü bir diğer alan da deniz kuvvetleri olmuştur. Deniz kuvvetleri yalnızca devletlerin deniz savaşlarında kullanılmamakla beraber aynı zamanda ticaret güvenliğini sağlamak, savaş esnasında askerlerin sevkine yardımcı olmak ve en önemlisi jeopolitik konuma dayalı olarak toprak bütünlüğünü sağlamada önem arz etmektedirler. Osmanlı Devleti 'de tüm bunları göz önünde tutarak, bahriyede eksiklik gördüğü konularda modernizasyon hareketlerini başlatmıştır. Ancak denizcilik alanında yenilik hareketlerine başlamak kolay bir hareket değildir. Yeni teknolojiye dayalı gemiler yapmak için hem yeni malzemelere hem de gelişmiş bir sanayiye ihtiyaç duyulmaktaydı. Tüm bunlar mali açıdan külfetliydi. XIX. yüzyılda yenilik girişimlerine örnek olarak tersanelere buharlı ve zırhlı gemiler girmeye başlamıştır. Devlet, deniz savaşlarında aldığı bozgunlar neticesinde donanmasını tanzim ederken yeni teknolojiyi kullanma yoluna gitmiş, bu nedenle bu tarzdaki gemileri tersanelerine getirtmiştir. Tanzimat dönemi ile beraber yapılacak olan reformların daha düzenli yapılması ve denetlenmesi açılan meclisler bahriye alanında da kendisini göstermiştir. İki defa kurulan Bahriye Meclisi, denizcilik alanında reformlara öncülük etmeye çalışıp, işlerin belirli bir düzen doğrultusunda yapılmasını amaçlamıştır. 1867 senesinde Bahriye Nezareti'nin kurulması ile beraber meclis, nezaretin bünyesinde görevlerini sürdürmeye devam etmiştir. Bu çalışma, Tanzimat Döneminde denizcilik alanında ne gibi ıslahatlar yapıldığından bahsederken, Bahriye Meclisi'nde alınan kararlar neticesinde ıslahatları gerçekleşmede başarılı olup olunamadığının yanı sıra bu meclisin Osmanlı bürokrasisinde yerinin tayin edilmesine yardımcı olmaktır.
Gaius Marius'un hayatı ve askerî reformları
Roma'nın bir şehir devleti olarak ortaya çıkışından Akdeniz İmparatorluğu'na doğru uzanan süreçte Roma askeri kuvvetleri, değişen koşullar ve yeni ihtiyaçlar doğrultusunda şekillenmiştir. Başlangıçta düzensiz savaşçı gruplarından ve çiftçi vatandaş kuvvetlerinden oluşan ordu, Roma'nın genişlemeye başlaması, dönemin diğer güçleriyle mücadele etmesi ve bu çatışmaların artık daha uzun dönemli savaşlara dönüşmesiyle birlikte zayıflamaya ve yetersiz kalmaya başlamıştır. Bu süreçte 'barbarların' Roma'yı ciddi anlamda tehdit etmesi, Roma Ordusu'nun sahada ağır yenilgiler alması, Afrika'da kronikleşen Numidya meselesi ve Kral Jugurtha'ya karşı takip edilen istikrarsız politika, Roma'da var olan siyasi, sosyal ve askeri bunalımların derinleşmesine yol açmıştır. Bunun yanı sıra, politik hizipler arasında meydana gelen bölünmeler ve iktisadi açıdan yaşanan problemler, halkın desteğini arkasına alan asker kökenli liderlerin yükselişine tanıklık eden yeni bir dönemin açılmasını sağlamıştır. Şüphesiz bu yeni dönemde askeri yetenekleriyle ön plana çıkan isimlerin başında Gaius Marius gelmektedir. Marius, askeri sahada sergilediği başarılarla Roma politik arenasında yükselmiş ve en nihayetinde kendisine sıradışı bir konum elde etmiştir. Roma ordusunun en yenilikçi komutanları arasında yer alan General Marius, M.Ö. 107-101 yılları arasında askere alım, ekipman, savaş düzeni ve Roma lejyonlarının eğitimi gibi konularla alakalı olarak bir dizi reformlar gerçekleştirmiştir. Bu reformlar her nekadar Roma ordusunu derin bir şekilde etkilemiş olsa da, reformların detaylı bir şekilde incelenmesi çoğu zaman ihmal edilmiş veya detaylı bir şekilde ele alınmamıştır. Nitekim bu çalışmamızda Marius reformlarının Roma tarihindeki yeri ve etkisi gerek birincil kaynaklar gerekse de ikincil/modern kaynaklar esas alınarak mümkün olduğu kadar geniş bir perspektiften incelenmeye çalışılmıştır.
Şakâiku'n-Nu'mâniyye ve zeyillerinde Ulemâ Meclisleri
Osmanlı âlimlerinin İslam coğrafyasının farklı havzalarına gerçekleştirdikleri ilmî seyahatler ve kendi çevrelerindeki âlimlerle bir araya geldikleri meclisler ulemâdan, askerî ve siyasî elitten, talebelerden ve halktan kimselerin katılımıyla farklı derinlikte tartışmalara ve sohbetlere konu olmaktadır. Bu çalışmada, Osmanlı dönemindeki ilim meclislerinin içeriği ve tartışma konuları değerlendirilmiştir. Araştırmanın amacı meclislerin Osmanlı âlimlerinin ilmî gündemleriyle ilişkisini ve sosyal fonksiyonlarını incelemektir. Bu sebeple, Taşköprülüzâde'nin Şakâiku'n-Nu'mâniyye' si ile Mecdî ve Nev'izâde Atâyî'nin zeyilleri ilim meclislerini incelemek için temel kaynak grubu olarak seçildi. Konuyla ilgili Şakâik ve zeyillerinden getirilen örnekler tartışmaların içeriklerini gözeten bir tasnifle ele alındı. Sonuç olarak, çalışma ilim meclislerinin Osmanlı entelektüel dünyasındaki fikrî ve sosyal önemiyle ilgili bazı gözlemler ve tespitler içermeye çalışacaktır.
Osmanlı Mısır'ında bir yerel hazine örneği "Keşufiyye" (1711-1795)
Bu tez XVIII. yüzyıl Mısır'ının mali vaziyetini icmal defterleri, mukataa defterleri, mühimme defterleri ve dönemin Mısır kroniklerini kullanarak irsaliye hazinesi bağlamında keşufiyye vergisi örneğinden hareketle anlatmayı amaçlamaktadır. Çalışma boyunca Mısır'da sosyo-ekonomik gücü tekrar ele geçiren Memlûk Beyleri ile Devlet-i Âlîyye ilişkilerine değinilecektir. Bunun yanı sıra Osmanlı Devleti'nin Mısır'da kurduğu mali modelin XVIII. yüzyılın ikinci yarısıyla birlikte çökmeye başlamasıyla Memlûk ümerasının iktidarı ele geçirmesi arasında organik bir bağ mevcut mudur? Mısır valisinin merkezi hükümete gönderdiği yıllık irsaliye hazinesi içerisinde yer alan keşufiyye vergisi miktarında yaşanan düşüş Devlet-i Âlîyye'nin Mısır algısını nasıl etkilemiştir? Bu durumun adem-i merkeziyetçilik ile bir ilişkisi mevcut mudur? Erkan-ı Kahire olarak adlandırdığımız eyaletin yönetimindeki etkin unsurların Mısır maliyesine katkısı nedir? Bu soruların cevapları mezkûr yüzyılda Devlet-i Âlîyye'nin Mısır algısının yeniden ortaya koyulmasını zorunlu kılmaktadır. Mısır'da kâşif olarak görevlendirilen Memlûk kökenli eyalet yöneticilerinin Devlet-i Aliyye'ye bağlılıkları fellah adı verilen köylülerden topladıkları Keşufiyye vergisi miktarı üzerinden ölçülmektedir. Toplanan vergi miktarındaki süreklilik Mısır valisi nezdinde kâşiflerin merkezi hükümet ile yapmış oldukları gayriresmi akdin bir göstergesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Buna rağmen eyaletteki vergiler sürekli artmakla birlikte merkezi hükümete gönderilen irsaliye hazinesi miktarında yüzyılın ilk yarısında istikrar hâkimken yüzyılın ikinci yarısıyla birlikte irsaliye hazindeki vergi miktarı düşmüştür. Masraflarda düzenli bir artış yaşanırken mevcut mukataalar Memlûk zümreleri arasında paylaştırılmıştır. Buna bağlı olarak Mısır'da adem-i merkeziyetçilik ortaya çıkmıştır. Bu düşüş merkezi hükümetin Mısır'ın idaresi hakkındaki algısında değişiklik yapmasını zaruri kılmıştır. Devlet-i Âlîyye'nin Mısır'daki yönetim anlayışını yeniden organize edebilmek için Memlûk hanelerinin askeri, mali ve idari vesayetini ortadan kaldırması gerekmektedir. Fakat Bulutkapan Ali Bey'in isyanı (1768-1773) böyle bir girişimi engellemiş, adem-i merkeziyetçilik daha da derinleşmiştir. Yüzyılın sonundaki Fransızların Mısır'ı işgali (1798-1801) merkezi hükümetin Mısır'da kontrolü tamamen ele geçirmesini engellemiştir. Memlûklerin Mısır siyasetinden azade edilmesi ancak Mehmed Ali Paşa'nın mutlak iktidarı zamanında 1811 yılında meydana gelmiştir.
1730-1731 isyanları hakkında bir dönem kaynağı: Relation des Deux Rebellions Arrivees a Constantinople en MDCCXXX. Et XXXI., dans la Deposition d'Achmet III. et l'Elevation au Trône de Mahomet V. (İnceleme ve izahlı tercüme)
Bu çalışma, 1730-1731 isyanları hakkındaki birincil bir kaynağı mercek altına almaktadır. Söz konusu kaynak, Relation des Deux Rebellions Arrivees a Constantinople en MDCCXXX. et XXXI., dans la Dépositon d'Achmet III. et l'Elevation au Trône de Mahomet V. başlığını taşıyan matbu bir eserdir. 1737 yılında Fransızca olarak yayınlanmış; aynı yıl İngilizce ve İtalyancaya, bir yıl sonra da Almanca ve Rusçaya tercüme edilmiştir. Kaynak eser, 1730 İsyanı ve onun rövanşist bir tekrarı mahiyetindeki 1731 yılında meydana gelen ikinci bir ayaklanmayı konu almaktadır. Uzun müddet anonim olarak değerlendirilen kaynağın Humbaracı Ahmed Paşa ismiyle maruf Claude Alexandre de Bonneval tarafından kaleme alındığı birkaç yıl önce iddia edilmiştir. Eser, 1730-1731 isyanlarına dair ikincil literatürde muteber bir kaynak addedilip sıkça istifade edilmekle birlikte müstakil bir çalışmaya konu olmamıştır. Keza, Osmanlı İmparatorluğu'nun 18. yüzyıldaki siyasî tarihine ait mühim bir hadiseyi nakletmesine rağmen Türkçe neşri de yapılmamıştır. Bu çalışma esasen, kaynak eseri spesifik bir incelemeye konu ederek Osmanlı tarihyazımında son yıllarda belirgin bir artışın gözlemlendiği 1730-1731 isyanlarına dair kaynak odaklı ilmî tetkiklere katkı sunmak gayesine matuftur. Ayrıca, kaynağın Fransızca ve İngilizce nüshalarının karşılaştırmalı ve izahlı bir tercümesine yer verilen çalışmada bu önemli eserin Türkçe çevirisinin bulunmayışı noktasındaki eksikliği gidermek de hedeflenmiştir.
Rum vilayetinde yerleşim düzeninde değişimler (Alaca, Mecitözü ve Almus örneklerinde bir tarihsel coğrafya araştırması 1455-1839)
Kuzey Orta Anadolu havzası; Anadolu'nun fethinde ikinci kuşak serhat hattında yer alan, imparatorluğun kuruluşunda etkin rol oynayan Türkmenlerin öbeklendiği bir bölgeydi. Ayrıca XVI. yüzyılda siyasî, itikadî temelli Osmanlı-Safevi çekişmesi ile pek çok yönü bulunan Celali İsyanlarının bu bölgede etkin olduğu malumdur. Bugün Alaca, Mecitözü ve Almus olarak isimlendirilen ve bu havzada yer alan kazaların geçmişlerinin irdelenmesi bu bakımdan önemlidir. Alaca, Anadolu'da ilk medeniyeti tesis eden Hititlere ait önemli bir iskân bölgesiydi. Burası iskâna uygun özellikleri nedeniyle asırlar sonra Osmanlı nüfus ve iskân faaliyetlerine de konu olmuştur. Bu bakımdan imparatorluğun ilk döneminde yerleşik, hareketli konar-göçer aşiretlerin ön plana çıktığı hareketli bir coğrafyadır. Sivas, Tokat ve Samsun ara yolu bağlantısını sağlayan Mecitözü, Alaca'ya nispetle XV. yüzyılda daha sönük bir sahadır. Bizans Osmanlı çekişmesinin uzun sürdüğü ve Tokat ile Sivas'ı kavuşturan yolun merkezindeki Kafirni (Almus) ise Müslim-gayrimüslim varlığının ön plana çıktığı bir bölgedir. Her üç bölgede, XVI. yüzyıl sonlarında iskân mahallerinin sayısında belirgin bir artış gözlenmiştir. Öte yandan bu bölgelerde, kriz ve dönüşümün işareti olan XVII. yüzyıldan XVIII. yüzyıla uzanan dönemde, eskiyi aratır derecede sönük ve flu bir geçiş dönemi yaşanmıştır. Çok net göremesek de Mecitözü ve Hüseyinabad (Alaca), yaşanan gelişmelerden dolayı ıssızlaşmış, pek çok köyü hâlî ve harap duruma düşmüştür. Kafirni, dağlık ve ormanlık sahaları nedeniyle bölge ve yöre insanına adeta doğal bir barınma alanı olmuştur. Üretim, tüketim, ticarî tarım ve ulaşım faaliyetleri döngüsünün yeniden inşa ettiği XIX. yüzyıl Anadolu kent tarihinden söz konusu üç kaza da nasibini almıştır. Nitekim XVII. yüzyılda bir derbent olan Alaca, zamanla geçiş yolları istikametinde bir kavşak bölge halini almıştır. Mecitözü, Milli ve Kavilli aşiretleri vesilesiyle ilk dönemin aksine çok daha hareketli bir dönem yaşamıştır. Tokat-Sivas hattındaki Kafirni'de ise Celali hışmından yerle bir olmuş iskân mahalleri, XIX. yüzyıla gelindiğinde tekrar canlanmaya başlamıştır. Sonuç olarak; incelediğimiz üç kazanın XV. yüzyılda temelleri atılmış, XVI. yüzyılda en parlak dönemlerini yaşamış, XVII. ve XVIII. yüzyılların kendine has gizemli dünyasında zaman zaman öne çıkmış veya gerilemiş ve nihayet XIX. yüzyılda ise yeniden canlanıp günümüzdeki iskân özellikleri ile sosyo-kültürel yapılarına kavuşmuş oldukları söylenebilir. Anahtar Kelimeler: Osmanlı İmparatorluğu, İskân, Nüfus, Göç, Kafirni (Almus), Mecitözü, Hüseyinabad (Alaca)
Tevârih-i Güzide–Nusret Nâme'nin Türk-Moğol tarihi açısından değerlendirilmesi
Moğol tarihinin nadir bulunan eserlerinden biri olan ve XVI. yüzyılda Çağatay Türkçesinin klasik devrinde yazılmış Târîh-i Güzîde, Nuŝretnâme, özellikle Orta Asya Türk-Moğol tarihi açısından oldukça önemlidir. Orta Asya'da gelişen Türkçe tarih yazıcılığının en kıymetli eserleri arasında sayılabilecek nitelikte olan Tevârih-i Güzîde, Nusret-nâme esasen Şibânînâme olmasının yanı sıra Câmi'ü't-Tevârih'in ilk cildi olan Târih-i Mübâreke-i Gazan Han'ın Çağatayca çevirisini de kapsamaktadır. Oğuz Han destanı ile başlayan eser, Cengiz Han'ın hayatı ve hükümdarlığından Şiban Han'ın küçük kardeşi Mahmut Bahadır Sultan dönemini de kapsayan tarihî olayları ele almaktadır. Eserin iki nüshası bulunmakta ve her iki nüshası üzerine de yapılmış kapsamlı araştırmalar az bulunmaktadır. Çağatay Türkçesi ile yazılmış eserlerin en eski ve en geniş içeriklisi olan Tevârîh-i Güzîde Nusret-name hem dil bakımından hem de Moğol ve Türk tarih bakımından çok önemli bir eserdir ve Şibaniler dönemi tarihi bakımından öğrenilmesi gereken ehemmiyetli eserdir. Ayrıca Monggol-un Niguça Tobçiyan (Moğolların Gizli Tarihi) ve Fazlullah Reşîdü'd-din Fazlullah-ı Hemedânî'nin yazdığı Câmiu't-Tevârîh'ta olmayan veriler bulunduğu için bu eserin değeri artmaktadır. Bunun dışında eserde kullanılan on altı adet minyatür sanat tarihi bakımından çok kıymetlidir. Yazıldığı tarih itibarıyla Türkçe söz varlığına, Türk coğrafyası ve özel adlar bağlamında çok önemli katkılar sağlayacak ve problemler çozülecektır. Ayrıca metnin ekleşmesinde görülen farklılıklar alanda yapılacak çalışmalara katkı sağlayacaktır. Eser 3200 civarında özel ad barındırmaktadır. Böylece Tevârih-i Güzîde Nusret-nâme Türk ve Moğol tarihi çalışmalarında birincil kaynak olacaktır. Çalışmamız giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümünde Moğol tarihi yazıcılığına kaynaklık eden üç çeşit Altan Tobçı ve Sagan Secen'in Sagan Seçen'in Erdene-Tobçi eserinin tanıtımı yaptık. İkinci bölümünde "Mogollar ve Moğol İmparatorluğu" başlık altında Moğolları menşei ve Büyük Moğol İmparatorluğu kurulmasından önceki Moğol kavimleri hakkında bilgi verdik. Ardından Temüçin bütün Moğolları birleştirip Büyük Moğol İmparatorluğu kurması ve onun yaptı seferlere yer verdik. Ondan sonra Moğol İmparatorluğu ve bağımsız devletlerin ortaya çıkışı tarihi anlattık. En son üçüncü bölüm olarak TGNN eserin tanıtımı ve TGNN Metnin Türkiye Türkçesine Aktarılması ve Karşılaştırmayı yaptık.
Kabartay'ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile bağlılık ilişkileri (1475-1774)
Bu tez Kabartayların, Osmanlı Devleti ve Rusya ile arasındaki siyasi ilişkileri konu edinmektedir. Kuzey Kafkasya'nın merkezinde yerleşik bulunan Kabartaylar Çerkeslerin iki ana kolundan birini oluşturur. Kabartay bölgesi, 18. yüzyılın sonuna kadar bölgenin stratejik, ekonomik ve siyasi açıdan en önemli parçası olma özelliğini korudu ve iki yüzyılı aşkın bir süre Osmanlı Devleti ile Rusya arasında sınır teşkil etti. Bu özelliklerinden dolayı Kabartay'ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile arasındaki, çoğunlukla bağlılık zemininde ele alınan ilişkiler, bölgede etkinlik gösteren egemen devletlerin genel olarak Kafkasya ile ilgili yaklaşım ve politikalarına ışık tutabilecek mahiyettedir. Çalışmanın temel amacı karşılıklı ilişkilerin niteliğini ve seyrini ortaya koyarak Osmanlı Devleti ve Rusya'nın Kafkasya'ya yönelik politikalarını anlamlandırabilmektir. Bunun için de Kabartay'ın imparatorluklarla ilişkileri diplomatik çerçeveden daha geniş bir kapsamda ele alınmıştır. İç mücadeleler, bölgesel ittifaklar, Kabartay'daki güç odaklarının Osmanlı-Kırım ya da Rusya yanlısı olarak rolleri, çatışmalar, köle ticareti, göç hareketleri, kısacası bölgede dengeleri belirleyen ve değiştiren bütün siyasi, ekonomik, askeri ilişkiler ve olaylar konumuzu ilgilendirmektedir. Diğer Çerkes kabileleri, Kumuklar, Nogaylar, Kazaklar ve bölgedeki diğer halklar da bütün bu ilişkilerin ve olayların aktörleri arasındadır. Çalışmanın ana kaynakları Kabartay'ın dış ilişkilerini yansıtan Osmanlı ve Rus arşiv belgeleri ile bunların yorumlarını içeren araştırmalardır.
Börklüce, Torlak, Bedreddin: Eşzamanlı ve eşgüdümlü bir isyan mı yoksa artzamanlı üç ayrı olay mı
Ankara Savaşı sonrasında yaşanan kaosta, şehzadeler arasında iç savaşın yaşandığı Osmanlı coğrafyasında Aydınili'nde Börklüce Mustafa, Saruhanili'nde Torlak Kemal ve Rumeli'de Şeyh Bedreddin önderliğinde yaşanan üç ayrı olay, hem Osmanlı tarih yazınında hem de buna dayalı olarak yazılan diğer tarih eserlerinde çok farklı şekillerde ele alınmıştır. Bazı Osmanlı tarihçileri bu üç olayı Şeyh Bedreddin'in önderliğinde ve koordinasyonunda aynı anda meydana gelen tek isyan olarak yansıtırken, diğer yazarlar bunları artzamanlı olarak meydana gelen üç ayrı olay olarak yansıtmaktadır. Olayların çağdaşı ya da yakın dönem kaynakları dikkatle incelendiğinde, birbirinden bağımsız gelişen, liderleri, toplumsal temelleri ve amaçları birbirinden farklı üç ayrı olaydan söz etmek de mümkün görünmektedir. Kaynakların çelişkili ifadeleri elbette başlı başına bir sorgulama konusudur, ancak daha da önemlisi, yukarıda da belirtildiği gibi, üç olayı Şeyh Bedreddin önderliğinde eş zamanlı ve koordineli bir olay olarak yansıtan bazı kaynaklar daha sonraki tarihçilerin yaklaşımlarını da belirlemiş, söz konusu anlayış veya tespit sorgulanmayarak Cumhuriyetin ilk yıllarında da devam etmiştir. Bu tutum, tarihi olayları kurgusal mitlere, liderlerini de mitik figürlere dönüştürme potansiyeline sahiptir. Bu çalışmada, kaynaklar titizlikle incelenecek, olaylar ve kahramanları masal unsurlarından arındırılarak, tarihte ne olduysa o ortaya konulmaya çalışılacaktır. Anahtar Kelimeler: Börklüce Mustafa, Torlak Kemal, Şeyh Bedreddin
XVII. yüzyılda yazılan Osmanlı hac seyahatnâmelerinin tarih yazımı açısından değerlendirilmesi
Bu tez, düzenli bir organizasyon olarak yüzyıllardır sürdürülen dolayısıyla da hakkında çok doküman bulunan hac ile ilgili yazılan "hac seyahatnâmeleri" hakkındadır. XVII. yüzyıla ait eserler tarihsel perspektifle ele alınmıştır. Osmanlı hac seyahatnâmelerinin, Osmanlı siyasi, sosyal, dini ve kültürel hayatına dair veri kaynağı niteliğinde olup olmadığı konunun ana eksenini oluşturmaktadır. Şimdiye kadar tarih yazıcılığı açısından görece ihmal edilen hac seyahatnâmeleri tespit edilen ortak paydalardan hareketle tematik başlıklar altında tartışılmıştır. XVI.-XIX. yüzyıllar arasında yazılan tespit edebildiğimiz kadar esere ulaşarak bir Osmanlı dönemi bibliyografya çalışması ortaya koyarak, özet bilgilere excel tablosunda yer verilmiştir.
İstanbul Kadı Sicillerine göre 17. yüzyılın ikinci yarısında Galata'da sosyal ve ekonomik yaşam
Galata, tarihi boyunca ve özellikle Bizans ve Osmanlı İmparatorluğu dönemlerinde oldukça önemli bir konumdaydı. Bu önemli konumunu barındırdığı birbirinden farklı etnik, dini, kültürel unsurları bir araya getiren yapısına borçludur. Bu kozmopolitlik bölgeye farklı bir statü kazandırmış, seyyah ve elçilerin uğrak yeri haline getirmiştir. Bölgenin ticari faaliyetlerin işlek olması da bu yapıyı güçlendirmiştir. Ticarete elverişli konumdaki limanı sayesinde tüccarlar da sıklıkla bölgede bulunmuş ve mozaiği tamamlayan bir parça haline gelmişlerdir. Bu çalışmada 17.yüzyılın ikinci yarısına ait Osmanlı Galata'sı incelenmeye çalışılmış, dönemin sosyokültürel hayatı hem idari bir merkez olan payitahtta hem de bu bölge özelinde incelenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın merkez bölgesinin Galata olarak seçilmesi, gayrimüslim-Müslüman ilişkilerinin iç içe geçtiği bir özellikte olması sebebiyle birlikte ortak yaşamın sürdürülebilirliği ve karşılıklı sosyoekonomik ilişkilerin aydınlatılması konusunda örnek alınabilecek bir bölge olması ve devletin de gayrimüslimlere karşı olan duruşunun anlaşılmasında önemli bir konumda olmasıdır. Bu çeşitliliğin incelenebilir kılınmasını sağlayan ana kaynaklar ise Şer'iyye Sicilleridir. Şer'iyye sicilleri içerisinde barındırdığı bilgiler sayesinde oldukça önemli konumdadır. Dönemin sosyo ekonomik hayatının günümüze aktarılmasını sağlamışlardır.
Câmi'û't-Tevârîh-i Hasanî adlı Farsça eserin Moğollar ile ilgili kısmının tahlil-tenkid ve değerlendirmesi
Biz bu tezimizde; kısaca tarih biliminden, İranlı asıllı tarihçi ve şair İbn Şehâb'ın ve onun 857/1453'de tamamlamış olduğu, tarihi eseri olan Câmi'u't-tevârîh-i Hasenî bir kısmından bahsettik. Önsöz bölümünde; içeriği dair genel bilgiler verdik. Giriş bölümünde; Tarih bilimin Ortaya çıkışından ve Ortaçağda İslam dünyasındaki gelişiminden kısaca bahsettik. Tezimizi iki bölüme ayırdık. Birinci bölümde; İbn Şehâb'ın yaşamına ve eserlerine dair bilgi verdik. Câmi'u't-tevârîh-i Hasenî hem içerik bakımından önemli ve kullanışlı, hem de üslup bakımından anlaşılır, ve sade eserdir ve bu eser ile ilgili ayrıntılı bilgi verdik. İkinci bölümde ise; altıncı bölümün yedinci kısmında eserin Moğollar ile ilgili çevirisini yaptık. Anlaşılması güç olan ifadeleri daha rahat anlayabilmeniz için o kısımları; çeşitli kaynaklarla açıklamaya çalıştık. Nihayet anladık ki: Câmi'u't-tevârîh-i Hasenî, genel bir tarih olarak tarih bilimine dair konulardan bahsetse de; siyasi, kültürel, sosyal ve tarihi bilgiler veren değerli bir eserdir. Câmi'u't-tevârîh-i Hasenî, tarih bilimi açısından 15. Yüzyılın yazılan eserlerin içinde önemli bir yeri vardır. İbn Şehâb, İslam tarihinin Timurlu dönemin saygın bilim adamlarından bir tanesidir.
Bosna Hersek'in Avusturya Macaristan tarafından ilhakı (1908)
Balkanlarda önemli bir konumu olan Bosna-Hersek, 19. Yüzyılının ikinci yarısında Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun hedefi olmuş ve 1875 Bosna-Hersek isyanıyla birlikte bir doğu sorunu olarak Avrupa siyasetine yansımıştır. 19. yüzyılın siyasi grupları arasında kendine yer bulamayan ve değişen siyasi dengelere ayak uyduramayan Osmanlı Devleti, 1878 Berlin Antlaşması ile Balkanlar'daki topraklarının çoğunu kaybetmiş ve Bosna'yı terk etmek zorunda kalmıştır. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu tarafından işgal edilene kadar çoğunluğu Müslüman olan Hersek, Berlin Kongresi'nin 25. Maddesi uyarınca Avusturya-Macaristan ordularınca işgal edilmiş ve nihayetinde 1908 yılında ise ilhak edilerek Balkanlarda bir krize sebep olmuştur. Avusturya Macaristan ilhakı kendini sözde saldırılara karşı koruduğu bir eylem olarak değerlendirmiştir. İlhak olayı hem Bosna-Hersek topraklarında hem de Osmanlı topraklarında tepkiye yol açmıştır. Osmanlı topraklarında Avusturya'ya karşı boykotaja yol açmıştır. Bosna-Hersek'te ise ilhak farklı görüşlerle karşılanmıştır. İlhak'ı Bosna-Hersek'te yaşayan Sırplar ve Müslümanlar protesto ederken, Hırvatlar bu durumu memnuniyetle karşılamışlardır. Ayrıca Bosna-Hersek'teki milliyetçi gençlik de ilhakı protesto etmiştir. Bosna-Hersek topraklarında yaşanan İlhak krizi Dünya Savaşı'nın fitilini ateşleyecek ve 20. Yüzyılda Dünya ve Balkanlardaki gelişmeleri şekillendirecektir. Avusturya-Macaristan'ın Bosna-Hersek'i ilhak etmesi üzerine Bosna Aydınları Mebusan Meclisine Layihalar sunmuşlardır. Tezimizde ilk kez kullanılan ve günümüz Türkçesine çevrilen bu Layihalarda; Avusturya Macaristan Devleti'nin Bosna Hersek üzerindeki emelleri konu alınmıştır. 400 seneden beri Bosna Hersek'in Osmanlı toprağı olduğunu ve Bosnalıların sınır bekçiliği yaparak kutsal bir görev yaptıkları ifade edilmiştir. Her üç layihada da özetle Bosna-Hersek'in Osmanlı kültürü ile yoğrulmuş olduğu ifade edilmiştir. Bundan dolayı Bosna-Hersek'in Avusturya Macaristan Devletine terk edilmemesi gerektiği üzerinde önemle durulmuştur ve Avusturya'nın Bosna'yı ilhakına olan tepkiler dile getirilmiştir. Bu layihalar Bosna-Hersek İlhak krizini ayrıntılandırması açısından önemli olmuştur. Bosna-Hersek'in ilhakı Osmanlı İmparatorluğu'nu ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nu birçok açıdan etkilemiş ve Avrupa'da siyasi ittifakların oluşmasına yol açmıştır. Bu, Birinci Dünya Savaşı'na giden yolda siyasi durumun gözden geçirilmesine ve yeni siyasi hiziplerin oluşmasına yol açtı. Bu nedenle Bosna-Hersek'in ilhakı hem Osmanlı hem de Avrupa tarihinde önemli bir yer tutar. Dolayısıyla Bosna'nın 1878'de Avusturya-Macaristan tarafından işgali ve ilhaka giden sürecin incelenmesi önemlidir. Bu çalışma, Bosna-Hersek İsyanının yol açtığı Bosna krizinin ardından, Bosna-Hersek'in, 1877-1878 Berlin Antlaşması'nın 25'nci maddesi uyarınca Avusturya-Macaristan İmparatorluğu tarafından işgalini, Bosna-Hersek kaynaklarına, Başbakanlık Osmanlı Arşivi belgelerine dayanarak ve özellikle Boşnak aydınların kaleme aldığı üç layihaya vurgu yaparak 1908'de oldubitti ile gerçekleşen Bosna'nın ilhakını analitik bir bakış açısıyla değerlendirmeyi amaçlamaktadır.
Sovyet basınına göre 1962 Küba (Füze) krizi (Pravda, İzvestia, Mariyskaya Pravda)
II. Dünya Savaşı sonucunda yaşanan devletlerarası mücadeleler, savaşlar, siyasal çatışmalar dünya düzeninin değişmesine neden olmuştur. 1945 sonrası Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) olmak üzere iki süper güç etrafında Doğu ve Batı blokları olarak iki kutuplu bir dünya ortaya çıkmıştır. ABD ve SSCB önderliğinde oluşan bu kutuplaşma, dünyayı yok olmanın eşiğine kadar sürüklemiştir. İki süper gücün birbirleriyle ve etki alanları içindeki ülkeler üzerinden yürüttüğü politik, askeri ve ekonomik mücadelenin adı Soğuk Savaş olarak adlandırılmıştır. Soğuk Savaş yıllarında dünyadaki siyasal sistem, askeri ve ekonomik alanlar büyük bir yapısal değişimle karşı karşıya gelerek, süper güçlerin nükleer rekabete doğru ilerlemesine neden olmuş ve dünyayı nükleer felaketin eşiğine kadar getirmiştir. İki süper gücün Soğuk Savaş yıllarında sürdürdükleri rekabetin askeri boyutu, 1962 yılının Ekim ayında dünyayı nükleer savaşın eşiğine getirmiştir. ABD'ye yakın Küba'nın uzaktaki SSCB ile işbirliği yapması ve SSCB'nin Küba topraklarına nükleer başlıklı füzeler yerleştirme girişimi ABD'nin uluslararası politikasında değişikliğe gitmesine yol açmıştır. Küba lideri Fidel Castro'nun SSCB'ye yakınlaşması sonucunda ABD, Castro'yu devirmek amacıyla çeşitli faaliyetlerde bulunmuştur. ABD'nin Castro'ya karşı politika izlemesi, Castro'nun SSCB'ye daha fazla yakınlaşmasına ve nükleer savaş tehlikesinin doğmasına neden olmuştur.1962 yılında yaşanan Küba Füze Krizi, barışçıl bir uzlaşma ile sona ererek, uluslararası ilişkilerde yumuşama dönemini başlatmıştır. İki kutuplu dünyada, Soğuk Savaş'ın şiddetlendiği dönemde ABD ve SSCB'nin liderleri Kennedy ve Kruşçev, nükleer bir savaşa doğru sürüklenmeyi göze alamamış ve rasyonel davranarak olası bir felaketin önüne geçmişlerdir. Nükleer savaş ihtimali, iki ülkenin de kamuoyunda ciddi bir felaket olarak değerlendirilmiştir. 1962 Küba Füze Krizi'nin başlangıcından uzlaşma aşamasına kadar yaşanan tüm gelişmeler, yayın organları aracılığıyla başta ABD ve SSCB olmak üzere bütün dünya kamuoyuna aktarılmıştır. Bu çalışmada 1962 yılının Ekim ayında yaşanan Küba Füze Krizi'nin ortaya çıkışı, dünyanın nükleer bir savaşın eşiğine gelişi ve uzlaşma sürecinin SSCB basınınca nasıl ele alındığı ve Sovyet kamuoyuna nasıl aktarıldığı üzerine odaklanılmıştır.
Amerikan misyoner okullarından "Suriye Protestan Koleji" (1866-1920)
Misyonerler, Osmanlı sınırları içinde Hristiyanlığı yaymak için birçok teşkilat kurmuştur. Bu teşkilatlardan biri American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM)'dir. Buna bağlı olarak çalışan misyonerler Suriye'de 1820'den itibaren eğitim, sağlık, Evanjelik vaaz verme ve basın-yayın çalışmalarını aralıksız sürdürmüştür. Eğitim çalışmaları kapsamında bölgede kurulan ilk misyoner okulu 1824'te kurulmuş olup, ilkokul seviyesinde eğitim veren, sayıları hızla artan birçok okul açmışlardır. Zamanla ihtiyaçları karşılayamadığı düşünülen bu okulların devamı mahiyetinde, Suriye Protestan Koleji (SPC) ya da Arapça adıyla "El-Medresetü'l-Külliyetü's-Suriyetü'l-İnciliyye" 3 Aralık 1866'da ruhsatsız olarak açılmıştır. Misyonerler, bölgeyi daha anlaşılır kılmak için misyon ve istasyonlara bölmüşlerdir. Kolej'in dahil olduğu Suriye-Filistin misyonu, 1870'te ABCFM ile koordineli çalışan Presbyterian Board of Commissioners for Foreign Missions (BFMPC) devredilmiştir. Hristiyan ideallerini modern görüşlerle birleştireceğini, ileri bir Batılı eğitim sağlayacağını iddia eden SPC'de, kuruluş aşamasında Colligeate, Tıp, Eczacılık; daha ilerleyen yıllarda ise Hazırlık, Diş Hekimliği, Hemşirelik, Ticaret bölümü ile İncil Arkeolojisi ve Filoloji bölümleri açılmıştır. Osmanlı Devleti Kolej'e karşı temkinli davranmış özellikle Tıp ve Eczacılık öğrencilerinin mezuniyet sınavlarının Mekteb-i Tibbiye-i Şahane eğitmenlerince İstanbul'da yapılmasını istemiştir. Kolej mezunlarının bölgenin sosyo-ekonomik ve kültürel yapıya etki ettiği iddia edilmiştir. Kolej "medenileştirme misyonu" çerçevesinde yürüttüğünü iddia ettiği eğitimi, bölgenin öncülerini yetiştirme misyonuyla yürütmüştür. Fakat Protestan ahlaka bağlı olarak verdiği eğitimden hiç ödün vermemiş, öğrencileri buna uygun zorunlu uygulamalara tabi tutmuştur. Bu uygulamaların yarattığı etkiyle Kolej'de zaman zaman sorunlar yaşanmıştır. Bölgede birçok ilkin yaşanmasına vesile olduğu iddia edilen Kolej'de basın-yayın faaliyetleri ile dikkat çekmiştir. Kurumun Birinci Dünya Savaşı sürecinde Osmanlı Hükümeti ile tıbbi misyon çerçevesinde yapılan çalışmalarda etkin olarak yer aldığı, hükümetle olumlu ilişkiler yürüterek savaş boyunca iki hafta dışında hep açık kaldığı anlaşılmaktadır. Kolej'den birçok doktor, eczacı, diş hekimi, öğretmen, mühendis, hukukçu ve din adamı yetişmiştir. Kurumun, bölgenin geleceği için toplanan konferansta Danışmanlık Heyeti'nde de temsilci bulundurmuştur. Kolej, I. Dünya Savaşı sonrasında manda sınırlarında kalmış, 1920'de adını Beyrut Amerikan Üniversitesi olarak değiştirmiştir.
Osmanlı Devleti'nin İran'daki meşrutiyet hareketine yönelik siyasi yaklaşımı (1906-1911)
İran devrim tarihinde önemli bir dönüm noktası olan ve 1906-1911 yılları arasında yaşanan meşrutiyet düzeni, sadece İran'da değil aynı zamanda Osmanlı Devleti'nde de büyük bir etki uyandırdı. Bu nedenle süreç içerisinde Osmanlı Devleti tarafından politik, askeri, diplomatik, toplumsal ve ideolojik temelleri bulunan bir siyaset geliştirildi. Siyasal yaklaşımın oluşumunda İran'daki gelişmelerin yanı sıra Osmanlı Devleti'nde ortaya çıkan olaylar da belirleyici oldu. Dolayısıyla II. Meşrutiyet'in ilanı, İran'daki meşrutiyet hareketine yönelik Osmanlı siyasetinde bir dönüm noktası oldu. Böylece II. Meşrutiyet öncesi ve sonrasında farklılaşan iki farklı siyasal tutum gelişti. Siyaset düşüncesinin şekillenmesinde İran'daki gelişmelerin yol açtığı çekinceler ve buna bağlı olarak ortaya çıkan pragmatik beklentiler bulunuyordu. Öte yandan İngiltere ve Rusya'nın İran'ı işgal sahalarına bölmeleri, 1908 yılı sonrasında Osmanlı siyasetini belirleyen en önemli meselelerden biri haline geldi. Bu çalışmada İran'daki meşrutiyet sürecinde yaşanan olayların Osmanlı Devleti'nin İran Meşrutiyet Hareketine dayalı siyasetine etkisi ve bu faktörlerden beslenen Osmanlı Devlet siyaseti incelenmiştir. Çalışmanın zamansal kapsamı 1906-1911 yıllarıyla sınırlanmıştır. Konu çerçevesi de Osmanlı Devleti'nin İran'daki meşrutiyet hareketi özelinde oluşturduğu siyaseti olarak belirlenmiştir.
Akşam Gazetesi gözüyle II. Dünya Savaşı'nda Türkiye (1939-1942)
1939-1945 yılları arasında altı yıl devam eden İkinci Dünya Savaşı, asrın felaketi olarak nitelendirilmiştir. Bütün dünya ülkelerini ve insanlarını etkilemekle beraber; atmış milyona yakın insanın ölümüne, geri kalanların ise yurtsuz, evsiz kalmasına sebebiyet vermiştir. Dünya, Adolf Hitler gibi bir insanın tek başına neleri yapabileceğine şahit olmuştur. Ayrıca ırkçılık kapsamında yapılan olağandışı katliamlar, esaret hayatı, bitmek bilmeyen acılar yaşanmıştır. İkinci Dünya Savaşı Türkiye'yi de derinden etkilemiştir. Savaşa dahil olmayan Türkiye maddi ve manevi büyük kayıplar vermiştir. Savaşa katılmamak adına yoğun çaba sarf edilmiştir. Uygulanan dış politika ile başarılı sonuçlar elde edilmiştir. Birinci Dünya Savaşı'na son veren antlaşmalar; kalıcı barışı sağlamadığı gibi, daha büyük felaketin sorumlusu oldu. Siyasi istikrarsızlık, belirsizlik beraberin de ekonomik bunalımı tetikledi. Almanya ve müttefikleri yeni yaşam alanı adı altında, ülkelerini ve vatandaşlarını savaşa sürükleyip, akabinde tüm dünyayı etkileyen büyük hasara yol açmışlardır. Umarım dünya bir daha böyle bir savaşı yaşamaz. Anahtar Kelimeler: İkinci Dünya Savaşı, Türkiye, Hitler
Venedik hâkimiyetinde Girit Adası (1204-1453)
421 yılında Padova'dan gönderilen Romalı consullar tarafından kurulan ve bulunduğu zorlu coğrafi şartlardan Bizans İmparatorluğu'na ilk zamanlarda bağlılığını sürdürüp imtiyazlar alarak 900'lü yıllardan itibaren bir deniz imparatorluğu olma yolunda önemli yol kat eden Venedik Cumhuriyeti 1204 yılında gerçekleşen Haçlı Seferi'nden sonra baş kolonisi olacak olan Girit Adası'nı ele geçirmiştir. Venedik Cumhuriyeti, Girit Adası'nı satın alma yoluyla ele geçirdikten sonra 1211 yılından itibaren başkentten kendi soylu vatandaşlarını adaya yerleşmeleri için göndermiş ve adada kendi idari sistemleri olan sestiere sistemini uygulamaya başlamıştır. Sestiere sisteminin yanı sıra Venedik Cumhuriyeti başkentte olduğu gibi adaya bir duka ve consiglieri olarak bilinen iki yardımcı atamıştır. 1211 yılından sonra da bu ada Kandiye veya Girit Dukalığı şeklinde de bilinmeye başlanmıştır. Fakat altılı sistem adıyla bilinen bu sistem uygulanmaya başladıktan neredeyse hemen sonra özellikle adadaki yerli Ortodoks soylu Rum ailelerin isyanları görülmüş ve bu isyanlar Venedik egemenliğinin sonuna kadar devam etmiştir. Dolayısıyla Venedik Cumhuriyeti'nin Girit Adası'na yerleşme süreci çoğu zaman zorlu olmuştur. Venedik Cumhuriyeti bu isyanlarla mücadele etmek zorunda kalmasına rağmen Girit Adası'nda görevliler de dahil siyasi, askeri, ticari ve sosyo-ekonomik konularda başkentte var olan hemen her şeyi bir şekilde uygulayarak Doğu Akdeniz ve Avrupa'nın diğer yerleriyle iletişimini bu ada üzerinden sürdürmüştür. Bir giriş ve üç bölümden oluşan bu çalışmada ilk olarak Venedik Cumhuriyeti'nin Girit Adası'ndaki siyasi, idari ve askeri sisteminin yanı sıra adada meydana gelen isyanlar ve adadaki Venedikli memurlar ele alınmıştır. İkinci kısım tamamen Girit Dukalığının diğer devlet ve beyliklerle siyasi ve askeri ilişkilerine ayrılmıştır. Son bölümde ise genel olarak adadaki sosyo-ekonomik yapının verilmesi amaçlanmıştır.
II. Abdülhamid Döneminde Adana Vilayeti'nde eğitim kurumları ve faaliyetleri (1876 -1909)
Bu çalışma Sultan II. Abdülhamid'in saltanatı esnasında Adana vilayetinde bulunan eğitim kurumları ve bu kurumların faaliyetlerini ele almaktadır. Çukurova bölgesine Türklerin ve Müslümanların yerleştiği ilk anlardan itibaren Türk-İslâm kültürünün etkisi görülmektedir. Ramazanoğullarının bölgede hâkim olmasından itibaren mektep-medrese gibi eğitim kurumlarının varlığına rastlanılmaktadır. Osmanlı Devleti zamanında da bu kurumlar artarak devam etmiştir. XIX. yüzyılda ise modernleşme ile birlikte eski usûl mekteplerin yanında yeni usûlde eğitim-öğretim veren kurumlar, başta başkent olmakla birlikte taşraya da yapılmıştır. Adana vilayeti de bunlardan nasibini almıştır. Osmanlı Devleti'nin zor dönemlerinde 33 yıl hükümdarlık yapan II. Abdülhamid eğitimle ilgili meseleleri devletin imkanları dahilinde hiçbir zaman aksatmamıştır. Adana vilayetinin sancaklarından Adana, Mersin, İçil, Cebel-i Bereket, Kozan sancak ve bu sancakların kazalarına birçok kademeden eğitim kurumu yapılmıştır. Sıbyan mekteplerinin yerine iptidai mektepler, ortaokul seviyesinde rüşdiyeler ve idadi vb. gibi modern eğitim-öğretim kurumlarına bu bölgede de rastlanılmaktadır. Ayrıca civarda bulunan ıslahhâne Adana Hamidiye Sanayi Mektebine çevrilerek mesleki yönde çalışmalar yapılmıştır. Yabancılar ve gayrimüslimler tarafından yapılan eğitim-öğretim kurumlarında da artış gerçekleşmiştir. Bu çalışma 1876-1909 yılları arası Adana vilayetinde eğitim-öğretim kurumları ve faaliyetleri hakkında alana katkı yapmayı amaçlamaktadır. Anahtar Sözcükler: Adana Vilayeti, Eğitim-Öğretim, Mektep, İptidai, Rüşdiye, İdadi, Medrese
Hasandağı Gazetesi'ne göre Aksaray'ın sosyal, kültürel ve ekonomik yapısı (1966-1970)
Yerel gazeteler çıkarıldıkları şehir ile ilgili oldukça geniş kapsamlı belgiler vermeleri nedeni ile tarih araştırmalarında büyük önem taşımaktadır. Zira incelenen dönemlerde olayların doğru şekilde analiz edilebilmesi için kullanılan mühim kaynaklardır. Çalışmanın amacı şehrin ilk günlük gazetesi olan Hasandağı Gazetesine göre Aksaray'ın 1966 – 1970 yılları arasında sosyokültürel ve ekonomik yapısını mercek altına almaktadır. İncelenen dönem içerisinde Aksaray ilçe statüsünde bir yerleşim birimidir. Gazetede, ilçe de yürütülen bayındırlık hizmetleri, sosyal yardım kuruluşlarının faaliyetleri, eğitim alanında yapılan çalışmalar, ekonomik hayat, sağlık hizmetleri ve yeniliklerin yanı sıra günlük olaylara ilişkin konularda bahsedilmiştir. O yıllarda dahi bir ilçeye göre oldukça kalabalık bir nüfusa sahip olan Aksaray'da amme hizmetleri konusunda zaman zaman sorunların yaşandığı görülmüştür. Bu sorunların detayları, içerikleri ve vatandaş şikâyetleri sık sık Hasandağı Gazetesi'nde yer almıştır. Milletvekilli Yaşar Arıbaş'ın "Aksaray'ın İstekleri" başlığı altında Başbakanlığa arz ettiği dilekçesinde bahsedilen maddeler de bu sıkıntıları teyit eder niteliktedir. Netice itibariyle incelenen dönem içerisinde Aksaray'ın iktisadi ve içtimai açıdan kalkınma adına devlet vatandaş iş birliği içinde çalışmalar yürüten etkin bir sosyokültürel yapıya sahip olduğu tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Aksaray, Hasandağı Gazetesi, Sosyokültürel ve Ekonomik Yapı,
Temettuat defterlerine göre Gemlik kazası köylerinin sosyal ve ekonomik durumu (1844-1845)
Osmanlı Devleti Paşalarından Mustafa Reşit Paşa tarafından 3 Kasım 1839 tarihinde ilan edilen Tanzimat fermanıyla birçok alanda yenilik yapılmıştır. Yapılan değişikliklerin en önemlisi iktisadi ve ekonomik alanlarda gerçekleştirilen yeniliklerdir. Bu ekonomik değişikliklerin amacı, Osmanlı topraklarında yaşayan halktan adil bir şekilde vergi alınmasını sağlamaktır. Bu hedef doğrultusunda halkın mal varlıklarından elde ettiği gelirler devlet tarafından belirlenmiş ve vergilendirilmiştir. Vergilendirme için gerekli kanunlar ve düzenlemeler yapılmış ve bu düzenlemeler sonucunda temettuat defterleri oluşturulmuştur. Temettuat defterleri, bölgenin sosyo-ekonomik ve demografik yapısı hakkında önemli bilgiler içermektedir. Bu araştırmanın temel kaynağı Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde bulunan maliye nezâreti temettuat defterlerinde bulunan Gemlik Temettuat defterleridir. Bu çalışmanın ana amacı, Gemlik'in köylerinin sosyo-ekonomik ve demografik yapısını aydınlatmak, özellikle XIX. yüzyılda Gemlik'in köylerinin genel durumlarını detaylı bir şekilde ortaya koymak ve değerlendirmektir. Sonuç olarak temettuat defterlerine göre Hüdavendiğar Sancağı'nın bir kazası olan Gemlik incelenmiştir. Bu defterlerde, Gemlik kazasına bağlı toplam 20 köy bulunmakta ve bu köylerin demografik yapısı, gayrimüslim ve Müslüman tebaadan oluşmaktadır. Anahtar Kelimeler : Temettuat , Gemlik, Tanzimat Fermanı ,Vergi.
Çorum ilinin demografik ve sosyal istatistiklerinin analizi (1935-1960)
Çorum İli Demografik ve Sosyal İstatistik Analizi" başlıklı bu çalışma, Çorum ilinin demografik yapısı, sosyal dinamikleri ve ekonomik gelişimini kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Çalışma, Çorum'un tarihsel süreçte geçirdiği nüfus hareketleri, eğitim-öğretim durumu, iş gücü yapısı, kentleşme oranları ve sosyal hizmetler gibi çeşitli alanlardaki değişimleri analiz etmektedir. Çorum'un nüfus hareketleri, ilin demografik yapısının anlaşılmasında temel bir rol oynamaktadır. 1927 yılında 153,000 olan nüfus, 2023 yılında 530,000'e ulaşmıştır. Bu artış, kırsal kesimden şehir merkezlerine gerçekleşen iç göçler ve doğurganlık oranlarındaki değişimlerle açıklanabilir. Özellikle 1950'li yıllardan itibaren tarımda makineleşme ve sanayileşme politikaları, kırsal nüfusun kentlere göç etmesine yol açmıştır. Eğitim-öğretim durumu, Çorum'un sosyo-ekonomik kalkınmasında kritik bir öneme sahiptir. 1927 yılında %10 olan okur-yazarlık oranı, 2023 yılında %98'e yükselmiştir. Bu başarı, il genelinde eğitim hizmetlerinin yaygınlaşması ve eğitimde cinsiyet eşitliğinin sağlanmasıyla mümkün olmuştur. İş gücü yapısı incelendiğinde, 1950'de iş gücünün %70'i tarım sektöründe iken, 2023'te bu oran %20'ye düşmüş, sanayi ve hizmet sektörlerinde çalışanların oranı %40'a yükselmiştir. Kentleşme süreci de önemli bir faktördür; 1927'de %25 olan kentleşme oranı, 2023'te %65'e yükselmiştir. Bu süreç, köylerden şehir merkezlerine gerçekleşen iç göçler ile hızlanmıştır. Çalışma, Çorum'un demografik ve sosyal yapısının tarihsel süreçteki değişimlerini kapsamlı bir şekilde incelemektedir.
1939-1943 yılları arası yayınlanan milliyetçi dergilerin kısa içerik analizleri (Bozkurt, Gökbörü, Tanrıdağ, Türk Amacı, Türklük)
Bu çalışmada cumhuriyetin ilk yıllarında Türk basın hayatında yer alan ve milliyetçi ideoloji çerçevesinde bir yayın politkası takip etmiş olan bazı dergilerin içerik analizleri yapılmıştır. 16 sayı olarak çıkarılan Bozkurt, 13 sayı olarak yayınlanan Gökbörü, 18 sayı olarak çıkarılan Tanrıdağ, 8 sayı olarak çıkarılan Türk Amacı ve nihayet 15 sayı olarak çıkarılan Türklük isimli dergiler, 1939-1943 yılları arası Türkiye'de yayınlanan milli içerikli dergilerden bir kısmı olup aynı zamanda bu çalışmanın da ana kaynakları durumundadırlar. Dergilerin gerek imtiyaz sahipleri ve gerekse yazı işleri müdürlerinin kimlikleri incelendiğinde tamamına yakınının milliyetçi çizgide düşünen hatta Türk milli ideolojisini savunan önemli şahsiyetler olduğu ve bir kısmının ise Türkiye'ye sonradan göçle gelen dış Türklerden oldukları (veya onlarla akraba oldukları) anlaşılmaktadır. Milliyetçi dergilerin basım yerleri incelendiğinde çoğunluğunun İstanbul ve Ankara'da yayınlanmış olduğu, bir kısmının ise Konya, Zonguldak, Kayseri, Adana, İzmir, Sivas, Eskişehir ve Afyonkarahisar gibi yurdun çeşitli illerinde yayınlandığı görülmektedir. Bu çalışmanın ana kaynaklarını oluşturan ve yukarıda isimleri geçen dergilerin tamamı ise İstanbul'da yayınlanmış olup, toplam da yaklaşık 70 sayıya tekabül etmektedir. Tez sürecinde bu dergilerin kendi aralarında içerik ve ilgili konular bağlamında sınıflandırması, karşılaştırılması ile birlikte tahlil ve analizleri yapılarak, dergilerde yer alan makaleler üzerinden o dönemin politik ve sosyo-ekonomik durumunun tespitine çalışılmıştır.
Niğde'nin Sesi Gazetesine göre Niğde'nin sosyal, ekonomik ve kültürel durumu (1968-1969)
Yerel gazeteler o bölgenin sosyo kültürel ve ekonomik yapısını incelemek ve bölge insanının yaşamını daha iyi anlayabilmek açısından en önemli kaynaklardır. Bu kaynaklar aracılığıyla yerel kültürün korunup geleceğe taşınması mümkün olabilmektedir. Bu doğrultuda çalışmamız kapsamında 1968-1969 yıllarında Niğde'nin Sesi Gazetesi'ne göre Niğde'nin sosyal, kültürel ve ekonomik yapısı incelenmiştir. Gazete Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sabiha Şahenk Kütüphanesi'nden her bir sayfası fotoğraflanarak dijital ortama aktarmak suretiyle temin edilmiştir. İlin ilk özel gazetesi olma özelliği taşıyan gazetenin vermiş olduğu haberler şehrin geçmiş yapısına, halkın ihtiyaçlarına, belediye ve bayındırlık çalışmalarına, şehirleşme faaliyetlerine, ekonomik faaliyetlerine, eğitim ve sağlık hizmetlerine yönelik pek çok önemli bilgi içermektedir. Bu doğrultuda yerel basının şehirlerin gelişmesindeki önemi bir kez daha kendini göstermektedir
Cumhuriyet dönemi Konya nüfusu (1927-1950)
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasının ardından, Büyük Millet Meclisi daha kapsamlı bir nüfus sayımını garanti altına almak için bir yasa çıkarmıştır. Bu son nüfus sayımı sadece erkek ve kadın sayısını belgelemekle kalmamış, aynı zamanda toplanacak bilgilerin kapsamını da genişletmiştir. Nüfus cinsiyet, medeni durum, okuryazarlık, eğitim, dini aidiyet, yaş grupları ve diğer ilgili faktörlere göre sınıflandırılmıştır. Bu araştırma, Türkiye Cumhuriyeti'nde 1927-1950 yılları arasında Konya ilinde yapılan nüfus sayımlarını bağlamında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Konya ilinin nüfus ve demografik yapısının analizi 1927, 1935, 1940, 1945, 1950, 1955 ve 1960 nüfus sayımı verileri kullanılarak yapılmıştır.
Niğde Gazetesi'ne göre Niğde'nin sosyal, kültürel ve ekonomik yapısı (1957-1958)
Birçok çeşidi olan fakat incelememizde yerel gazete türü olarak ele aldığımız Niğde Gazetesinin konu olduğu araştırmada sosyal siyasal kültürel spor ve daha birçok yönden bilgi veren süreli yayınlardan gazetenin önemi görülmektedir. Öyle ki bir ülkenin veya bölgenin o dönemde yaşam çehresini bize en iyi yansıtacak ürünler olarak nitelendirilebilmektedir. Bu çalışmanın konusu Niğde'nin ekonomik, sosyal ve kültürel yapısını Niğde Gazetesi ışığında tespit etmektir. Çalışma 1957-1958 yılları arasını kapsamaktadır. Niğde Gazetesi'ne ilişkin gazete arşivlerine Milli Kütüphane'den temin edilmiştir. Ek olarak DTCF Halil İnalcık Kütüphanesi ve araştırma kapsamında makale ve kitaplarda kaynak olarak araştırmamıza ışık tutmuştur.
1935-1943 arası (V-VI. dönem) Adana milletvekilleri ve siyasi faaliyetleri
1 Mart 1935 - 15 Ocak 1943 Tarihlerinde görev yapan V. ve VI. dönem TBMM'de Seyhan milletvekilleri olarak katılan milletvekilleri ülkenin siyasetiyle uğraşmakla birlikte, bölgesel konularda önemli hizmetlerde bulunmuşlardır. TBMM'ne seçilen Seyhan vekillerine ve bu dönemdeki siyasi faaliyetlerine kapsamlı bir şekilde bakılmıştır. TBMM'nin V. ve VI. dönemine Seyhan milletvekilleri: Damar Arıkoğlu (Zamir Bey), Ali Münif Bey, Mustafa Hilmi Bey, İbrahim Hakkı Bey, İbrahim Tevfik Bey, Ömer Resul Bey, Fatma Esma Hanım, General Ahmet Naci Bey, Ahmet Kutsi Bey, İsmail Safa Bey, Mehmet Selahattin Bey, Sinan Bey ve Sıddıka Mümine Şemsa Hanım katılmıştır. Damar Bey, Ali Münif Bey, İbrahim Hakkı Bey, İbrahim Tevfik Bey, Mustafa Hilmi Bey, Ahmet Naci Bey, V. ve VI. yasama döneminde, Fatma Esma Hanım, Ömer Resul Bey, V. yasama dönemi, Ahmet Kutsi Bey, Sıdıka Mümine Hanım, İsmail Safa Bey, Selahattin Bey, Sinan Bey ise VI. yasama döneminde Seyhan milletvekili olarak seçilmişlerdir. İbrahim Tevfik Bey, İbrahim Hakkı Bey, Ömer Resul Bey, İsmail Safa Bey, Mehmet Selahattin Bey, Sıdıka Mümine Hanım TBMM çatısı altında ulusal ve bölgesel konularda herhangi bir konuşması mevcut değildir. Fatma Esma Hanım, Ahmet Kutsi Bey, Ali Münif Bey ise TBMM çatısı altında ulusal konularda konuşmaları mevcuttur. Damar Bey, Sinan Bey, Ahmet Naci Bey, TBMM çatısı altında ulusal ve bölgesel konularda konuşmaları mevcuttur. Damar Bey, TBMM'nin I. ,II. ,III. ,IV. , V. ,VI.ve VII. dönemde ise Seyhan Milletvekilli olarak seçilmiş, ülke ve bölgesel konularda söz alarak düşüncelerini ifade etmiştir. Sinan Bey, VI. yasama yılı Seyhan, VII. ve VIII. Seyhan, IX. ile X. dönemde Seyhan milletvekili seçilmiş, VI. dönem milletvekilleri içerisinde bölgesel ve ulusal konularda en çok konuşması mevcut olan aktif bir siyasetçidir. Ali Münif Bey, ilk olarak Mersin milletvekili ve IV. V.VI. VII. ve VIII. Dönemde Seyhan vekilleri olarak seçilmiştir. Damar Bey, Ali Münif Bey, Mustafa Hilmi Bey, Sinan Bey, Ahmet Naci Bey'lerin TBMM'de Seyhan milletvekili olarak seçilmesinin tesadüfü olmadığı bu milletvekillerinin işgallere karşı mücadele etmiş milli mücadele kahramanları olduğu, dönemin siyasi politikasının içerisinde aktif siyasi faaliyet yapmaları etkili olmuştur.
1935-1936 Adana Türk Sözü Gazetesi Londra ve Berlin haberleri
Bu araştırmada 1 Ocak 1934 tarihinde yayınlanmaya başlayan gündelik ve siyasi nitelikli Türk Sözü gazetesi incelenmiştir. Adana yerel basınında önemli bir yere sahip olan gazete, Adana'da hükümet konağı yakınlarında yayın hayatına başlamış kurucusu ve başyazarı Ferit Celal Beydir. Mesul müdürü ise Fahri Beydir. Kardeşi Nevzat Güven ve zaman içinde değişen kadrosu ile 1966 ya kadar yayınlanmıştır. Gazete daha çok siyasi içerikli bir gazete olmakla birlikte zaman zaman güncel haberlere de yer vermiştir. Adana ve civarı yerel haberlerde gazetede yer almıştır. Son sayfasını ilan ve reklamlara ayıran gazete, o dönem için Adananın önde gelen gazetelerinden biri olmuştur. Ulusal ve uluslararası haberlerin yanı sıra Adana tarihinin siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel yapısı ile de ilgili pek çok haber ve bilgiyi okuyucusu ile buluşturarak Adana'ya önemli katkılarda bulunmuştur. Çalışmada arşiv tarama yöntemi kullanılarak Adana Türk sözü gazetesinde yer alan haberler günümüz Türkçesine çevrilmiştir. Gazetenin yayın hayatı, yazı heyeti, düşünce yapısı, iç ve dış gelişmeler hakkındaki görüşleri değerlendirilmiştir. Adana Türk Sözü gazetesi koleksiyonunu esas alan bu çalışma diğer kaynaklarla desteklenmiştir. Böylece dönemin olaylarının doğrulanması sağlanmıştır. Yapılan çalışmayla Türkiye geneli ve Adana özelinde Adana Türk Sözünün basın tarihimize katkıları ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Basın, Adana Türk Sözü, Gazete, Adana, Ferit Celal Güven.
Cumhuriyet dönemi Bilecik nüfusu (1927-1950)
Bu çalışmada Bilecik İlinin 1927-1950 yılları arasındaki nüfus sayımlarını esas alınarak Bilecik İlinin demografik özellikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışılan dönemde toplam 5 adet nüfus sayımının gerçekleştirildiği görülmektedir. Tez çalışmasında bu sayımlarını her biri teker teker bir bölüm olarak ele alınarak değerlendirilmiştir. 1927, 1935 ve 1950 yılına ait nüfus sayımlarında elde ettiğimiz istatistikler çerçevesinde Bilecik ilinin nüfus yoğunluğu, doğum yeleri itibarı ile nüfus dağılımı, medeni durumlkarı, yaş gurupları, okur-yazarlık durumu, dini inançları, anadilleri ve meslekler gibi hususlar ele alınarakj tablolara dönüştürülüp değerlendirilmiştir. 1940 ve 1945 yılına ait elde ettğimizi nüfus istatistiklerindeki bilgiler çerçevesinde Bilecik ilinin nüfus yoğunluğu ile ilçeler ve nahiyeler bazındaki nüfus durumu tespit edilerek tablolar halinde ortaya konulmuştur. Sonuç kısmında ise Bilecik ilinin 1927-1950 yılları arasındaki nüfus sayımları sonuçlarının değerlendirmesi yapılmıştır.
VIII. dönem Kırşehir milletvekilleri ve siyasi faaliyetleri
Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunu takiben çok partili hayata geçiş denemeleri yapılmış olmasına rağmen ilk iki deneme başarısız olmuş; çıkan, isyanlar neticesinde kesintiye uğramıştır. 1938 Yılında Atatürk'ün ölümü ile İsmet İnönü cumhurbaşkanı seçilmiş ve milli şef ilan edilmiştir. 26 Aralık 1938'de CHP'nin 1. Olağanüstü Kurultayında "Milli Şef" unvanını almasıyla Türkiye'de yeni dönem başlamıştır. 7 Ocak 1946 tarihinde Demokrat parti kurulmuştur. İkinci Dünya Savaşı'nın tüm dünyada ve Türkiye'de köklü değişikliklere sebep olmuştur. Özellikle kırsal kesim bu durumdan oldukça fazla etkilenmiş ve konan yeni vergilerle hoşnutsuzluk iyice artmıştır. Bu durum CHP'nin büyük oranda güç kaybına sebebiyet vermiş ve halkta muhalefetin artmasına sebep olmuştur. 5 Haziran 1946 tarihinde Milletvekili seçim yasası değiştirilmiş ve Cumhuriyet tarihinde ilk kez tek dereceli seçim uygulanması kabul edilmiştir. 21 Temmuz 1946 tarihinde yapılan genel seçimlerde tek dereceli seçim ilk kez uygulanmıştır. Bu seçim demokrasi tarihimize açık oy, gizli sayım ve ilk kez tek dereceli genel seçim olarak girmiştir. Tek dereceli seçim sisteminin yapıldığı genel seçimlerde CHP, Kırşehir'de dâhil olmak üzere ülke genelinde seçimleri büyük ölçüde kazanmıştır. Muhalefet 1946 yılında gerçekleşen seçimlerdeki sıkıntıları dikkate alarak seçim kanununda yapılan değişiklikle yapılması "gizli oy, açık sayım" sistemi geçilmesi konusunda sürekli baskı oluşturmaya başlamıştır. Demokrat Parti "Yeter! Söz Milletindir" sloganı ile 14 Mayıs 1950 seçimlerinde, tek parti dönemine son vermiştir. Çalışma konumuz olan 8. Dönem dikkate alındığında CHP iktidarının devamı yönünde genel bir tablonun oluştuğu görülmektedir. 1946 seçimlerinde İsmail Hakkı Baltacıoğlu, Kemal Sahir Kurutoğlu, Mehmet Nihat Erdem ve Şevket Turgut CHP milletvekilleri olarak TBMM'ne katılmayı hak kazanmışlardır. Çalışmada ismi zikredilen 4 milletvekilinin biyografileri ve siyasi faaliyetleri incelenmiştir
20. dönem Niğde milletvekilleri ve siyasî faaliyetleri
Bu tez çalışması, TBMM'nin 20.Dönemini, 1995-1999 tarihlerini kapsayan dönemde faaliyette bulunan Niğde milletvekillerinin yaşamlarını ve Meclis çalışmalarını konu edinmiştir. Bu çalışma giriş, birinci ve ikinci bölümden ibarettir. Giriş kısmında konu, amaç, yöntem ve çalışmanın önemi yer almaktadır. Ayrıca Niğde ilinin yeri ve tarihinden bahsedilmiştir. Birinci bölümde, Türkiye'de Demokrasi ve Çoğulcu Modele Geçiş, 1950 Yılından Önce Türkiye'de Politik Yaşam, Türkiye'de Muhalefet ve Yeni Siyasî Partilerin Kurulması, Çoğulcu Model Yaşamı ve Demokratik Seçimler Dönemi, 1946-1995 Seçimleri Arası Türkiye'de Siyasal Hayat, 24 Aralık 1995 Seçimlerine Giden Süreç,24 Aralık 1995 Seçimleri ve 20.Dönemin (1995-1999) Genel Değerlendirilmesi yapılmıştır. İkinci bölümde ise, 20.Dönem Niğde milletvekillerinin yaşamları, siyasi faaliyetleri ve Meclis çalışmaları yer almıştır. Tezin hazırlanma sürecinde, yerel basından, çeşitli kitaplardan, makalelerden, ansiklopedilerden, internet yayınlarından, TBMM Tutanak Dergisi'nden, TBMM albümünden ve milletvekillerinin seçim mazbatalarından faydalanılmıştır. Sonuç bölümünde kaynakça yazılmıştır. Faydalanılan belgeler ise tezin son kısmına eklenmiştir. Anahtar Kelimeler: TBMM, Çoğulcu Modele Geçiş, 1995 Seçimleri, Niğde Milletvekilleri, Koalisyon
Osmanlı düşünce ve siyaset hayatında milli meşrutiyet ve milli Türk fırkaları
Milli Meşrutiyet ve Milli Türk Fırkası, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde milliyetçilik akımlarının siyasi alanda yükselişi ile ortaya çıkan iki önemli siyasi oluşumdur. 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanı ile başlayan özgürlükçü ve çoğulcu siyasi ortam, Osmanlı toplumunun farklı kesimlerinde çeşitli fikirlerin ifade bulmasına olanak sağlamıştır. Bu dönemde Osmanlıcılık, Türkçülük, İslamcılık ve Batıcılık gibi farklı ideolojik yaklaşımlar çerçevesinde çeşitli fırkalar ve cemiyetler kurulmuştur. Milli Meşrutiyet Fırkası, 1912 yılında, bu çeşitlilik içinde Türk kimliği ve milliyetçilik fikri etrafında birleşen bir siyasi hareket olarak öne çıkmıştır. Fırkanın temel amacı, Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılma sürecinde devleti ve toplum yapısını Türk kimliği üzerinden güçlendirmektir. Bu noktada merkeziyetçilik ve Osmanlı İmparatorluğu'nun bütünlüğünü koruma fikri, fırkanın ideolojik çerçevesini belirlemiştir. Milli Meşrutiyet Fırkasının kurucuları arasında Ahmet Ferit Tek ve Yusuf Akçura gibi dönemin önde gelen Türkçü aydınları yer almaktadır. Ahmet Ferit Tek, devletin asli unsuru olarak Türklüğe vurgu yaparken, Yusuf Akçura ise Türk milliyetçiliğini siyasi bir program olarak formüle eden isimlerden biridir. Milli Meşrutiyet Fırkası, adem-i merkeziyetçilik fikrine ve ayrılıkçı hareketlere karşı çıkarak, devletin Osmanlı bütünlüğü içinde Türk kimliğini güçlendirme yolunu savunmuştur. Fırkanın kuruluş bildirgesinde yer alan "Osmanlı Devlet ve milletinin menafi-i hakikiyesini tahsil ve müdafaa" ifadesi, bu amacın temelini oluşturmaktadır. Fırka, anayasal hakların korunması gerektiğini savunmuş, Osmanlı toplumunun her kesiminde Türkçülüğün ve milli değerlere bağlılığın önemini vurgulamıştır. Milli Meşrutiyet Fırkası, Osmanlı'nın içinde bulunduğu Balkan Savaşları ve Trablusgarp Savaşı gibi krizlerle daha da hassas bir döneme girmiştir. Savaşlar sırasında Osmanlı İmparatorluğu, kayıplar ve zorunlu göçlerle karşı karşıya kalmış, özellikle Balkanlar'da yaşayan Türk ve Müslüman halkın büyük acılar yaşaması, milliyetçi duyguları körüklemiştir. Milli Meşrutiyet Fırkası da bu dönemde toplumda oluşan tepki ve hayal kırıklığına siyasi bir zemin kazandırmıştır. Ancak, kısa sürede baskı altında kalmış ve 1913 yılında kapatılmıştır. Fırkanın kısa ömürlü olması, ideolojik etkisini kaybettiği anlamına gelmemiştir. Bu düşünceler, daha sonra 1919 yılında kurulan Milli Türk Fırkası'nın da temelini oluşturmuştur. Milli Türk Fırkası, Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Savaşı'nda yaşadığı ağır yenilgiler ve Mütareke dönemi ile birlikte doğmuştur. 1919 yılında kurulan bu fırka, işgal altındaki Osmanlı topraklarında halkın milli duygularını canlandırmak, bağımsızlık mücadelesini teşvik etmek ve direnişi örgütlemek amacıyla faaliyet göstermiştir. Milli Türk Fırkası, Milli Mücadele döneminde milliyetçi bir çizgide durarak işgalci güçlere ve onların Osmanlı'daki işbirlikçilerine karşı sert bir muhalefet sergilemiştir. Bu dönemde, Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılması tehlikesiyle karşı karşıya olduğu bir ortamda, Milli Türk Fırkasının varlığı, halkın milli şuurunu korumasına katkı sağlamıştır. Fırka, Türk milletini temsil eden ve bağımsızlık fikrini savunan bir yapıda olup, merkezi yönetim ve milli egemenlik gibi temel kavramlar üzerinden halkın desteğini kazanmıştır. Her iki fırka da Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküş sürecinde milliyetçi ve merkeziyetçi bir siyaset izlemiş, Türklüğü ön plana çıkararak toplumun milli değerlere olan bağlılığını artırmıştır. Bu çerçevede, Milli Meşrutiyet ve Milli Türk Fırkası, hem Osmanlı siyasi tarihinde hem de Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasında temel teşkil eden ideolojik yapıyı hazırlamışlardır. Bu fırkalar, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde, özellikle İttihat ve Terakki yönetimine muhalefet etmiş, ancak Türk milletinin bağımsızlığı için siyasi bir vizyon oluşturma çabasında önemli roller üstlenmiştir.
Kitan Liao Devleti'nde toplumsal ve idari yapı
Liao Hanedanı, Kitanlar tarafından Çin'in kuzey bölgesini kapsayan alanda kurulmuştur. Tezin birinci bölümü Kitanların toplum yapısını ortaya koymaya çalışmaktadır. Bu amaçla Kitan boylarına, yaşamlarına, geçim kaynaklarına ve bölgede bulunan diğer devletlere değinilmiştir. Kitanlar, coğrafi olarak Doğu Asya ve kısmen İç Asya bölgelerinde boylar halinde yaşayan bir topluluktur. Sekiz boydan oluştuğu düşünülen Kitanlar, kırsal göçebe olarak yaşamlarını sürmektedir. Xianbei kökenli olduğu düşünülen Kitan adına kaynaklarda dördüncü yüzyıldan itibaren rastlanmaktadır. Gündelik yaşamlarının ve ekonomilerinin en önemli parçası hayvancılık olmuştur. Özellikle yetiştirdikleri atlar ile bölgede ön plana çıkmaktadırlar. Altıncı yüzyıldan itibaren çevre devletlerin içinde görülmesi ile haklarında verilen bilgilerde artış yaşanmıştır. Bu dönemde adlarının en çok görüldüğü devlet Türkler ve Tang İmparatorluğu olmuştur. Türklerin yıkılmasından sonra kurulan Uygurlar da Kitanlarla etkileşime giren devletler içindedir. Çevre bölgede bulunan diğer bir unsur ise Korelilerdi. Burada kurulan Balhae Hanedanı'nın kuruluşunda ve yıkılışında Kitanların etkisi bulunmuştur. Ayrıca Kitanlar dışında bölgede Tangut ve Cürçen gibi topluluklar da yer almaktadır. Tezin ikinci bölümünde Liao Hanedanı'nın idari yapısı anlatılmaktadır. Liao Hanedanı idari yapı açısından Kitan boylarının gelenekselliğini taşırken aynı zamanda Çinli bir devletin özelliklerini de taşımaktaydı. Bu açıdan ikinci bölümde Liao Hanedanı'nın yönetim şekli ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Hanedan da beşli başkent sistemi uygulanmıştır. Ancak hükümdar asıl sarayının bulunduğu Yüce Başkentte olmak yerine yılın büyük bir çoğunluğunu Napo da mevsimlik göçler ile geçirmektedir. Hukuk ve Finans sisteminde Hanedan içinde bulunan yerleşik topluluklar ile Kitanlar arasında da kural ve vergilerde farklılıklar bulunmaktadır. Tez sonucunda Kitanların toplumsal yapısı ve Liao Hanedanı'nın idari yapısından yola çıkarak Hanedanın belirlemiş olduğu ideoloji hakkında çıkarımda bulunulmuştur.
Eski Mezopotamya'da yemek ve mutfak kültürü
İnsanlar geçmişten günümüze besin ihtiyaçlarını karşılayabilmek amacıyla başta tarım ve hayvancılık olmak üzere pek çok faaliyette bulunmuşlardır. İnsanların yaşadıkları yerlerin iklim koşulları ve yer şekilleri yemek ve mutfak kültürlerini şekillendirmiştir. Tarım ve hayvancılıkta kullanılan teknikler gün geçtikçe daha da gelişmiş ve insanlar besinlere daha kolay ulaşmaya başlamışlardır. Dünya medeniyet tarihi açısından önemli bir yere sahip olan Mezopotamya bölgesinde birçok kadim uygarlık kurulmuştur. Bunlar içerisinde öne çıkan uygarlıklar Sumer, Asur ve Babil toplumlarıdır. Bu üç kadim uygarlığın yemek ve mutfak kültürleri hakkında çivi yazılı tabletlerin çevrilmesi ve arkeolojik çalışmalarda ulaşılan kalıntıların incelenmesi sayesinde bilgi sahibi olunabilmektedir. Ancak ulaşılan tabletlerin bir kısmının kırık olması, alfabelerinin okunmasındaki zorluklar ve tabletleri yazan katiplerin hataları nedeniyle bu alandaki çalışmalar yavaş gitmektedir. Bununla birlikte hala ulaşılamamış tabletlerin olma ihtimali de yüksektir. Mevcut bilgiler ışığında Eski Mezopotamya toplumlarının birçok meyve, sebze, baharat, baklagil, et, balık, ekmek ve içecek türünü tükettikleri ve bu besinleri yemeklerinde kullandıkları görülmüştür. Sıradan halk kitlesi zaman zaman kralların düzenledikleri ziyafetlerde, şenlik ve bayram günlerinde birçok yemeğe ulaşma imkanı bulmuşlardır. Yemek ve mutfak kültürü inanç dünyasında da kendisine yer bulmuştur. Dini kurallar yemek ve mutfak kültürlerini etkilemiştir. Eski Mezopotamya'da insanlar inandıkları tanrılara en güzel yemek ve içecekleri kurban olarak sunmuşlardır. Tanrılara sunulan meyve, sebze, ekmek, şarap, bira ve et yemeklerinin kutsal olduğuna inanılarak çeşitli ritüeller eşliğinde sunumlar yapılmıştır. Eski Mezopotamya medeniyetlerinde yiyecek ve içeceklerin bir diğer kullanımı ise tıp alanında olmuştur. Bazı yiyecek ve içeceklerin şifalı olduklarına inanılmış ve bunların kullanıldığı birçok ilaç yapılmıştır. Tabletlerde yer alan reçetelerde bu ürünlerin kullanımına dair detaylı tarifler verilmiştir.