شرح منظومة "غرامي صحيح" لأعرابي محمد الأزهري- دراسة وتحقيقاً

Bu tez, 13. asrın ileri gelen âlimlerinden biri olan A'rabî b. Muhammed el-Ezherî'nin (h. 1214'te hayatta) "Şerh-u Ğaramiyyin Sahih"' adlı kitabının tahkik ve değerlendirilmesini konu edinmektedir. Müellif hadis ıstılahları alanında İbn Farah el-İşbîlî'ye (h. 699) ait "el-Ğarami'l-lâmiyye" adlı bu şiir kitabını şerh etmiştir. Bu çalışmanın önemi, şerh edilen kitabın öneminden kaynaklanmaktadır. İşbîlî'nin kasidesi, hadisçileirn ıstılahlarının kullanıldığı kısa bir aşk şiiridir. "Ğaramiyyi Sahih" adıyla ünlüdür ve yirmi beyittir. İbn Farah nazmettikten hemen sonra şöhreti yayılmıştır. Hadis ıstılahlarından yirmi sekiz tanesine yer vermektedir. Belâğat açısından ise daha çok tevriye sanatını kullanmaktadır, üslubu özenli, lafızları kolaydır. Kendisinden sonra İbn Abdul-hâdî, İbn Cuma'a ve İbn Kutluboğa gibi âlimler onu cem etmeye özen göstermiştir. Onlardan biri de A'rabî Ezherî'dir. Onlar hadis ıstılahları yönüyle şerh etmişlerdir. Bu esnada şerh edebiyat ve belâğat açısından da değerlendirilmiştir. Lafzi ve manevi açıdan özellikleri açıklanmıştır. Bazı şârihler şiirin lafız ve kelimelerini edebi açıdan yada bazıları ifadeleri nahiv açısından şerh etmiştir. Şerhlerin çokluğu, şiirin yaygınlığı ve konu seçiminin güzelliği bu kasidenin tesirinin kuvvetine delalet etmektedir. Allâme Ezherî kendisinden önceki çalışmalardan istifade ederek "Ğarâmiyyi" şiirinin şerhinde büyük bir çaba harcamıştır. Araştırmanın hedeflerine ulaşmak için, öncelikle şâir İbn Farah el-İşbîlî'nin şahsiyeti ve ilmî hayatı ve yaşadığı çağa yer verilmiş ve A'rabî Ezherî özetle tanıtılmıştır. Tahkik edenin metni ve kaydında kullandığı tahkik ve ta'lik yöntemi incelenmiştir. Kaynakları tespit edilmiş, şiirde yer alan hadisler ve rivayetler tahriç edilmiştir. A'rabî Ezherî şerhinde şiiri açıklamak amacıyla hadis ve dille ilgili bazı meselelere talik yazmıştır. Çalışmada ulaşılan sonuçların en önemlileri şu şekildedir: Ezherî'nin hayatıyla ilgili Hicrî 13. yüzyılda yaşadığı ve söz konusu şerhin kendisine ait olduğu dışında yeterli malumat yoktur. Allâme A'rabî şiir şerhinde görüş ve düşüncelerini ortaya koyarken müstakil kişiliğini ortaya koymuş, lafız ve ifadeleri yerinde kullanmış, kolaylık ve sadeliğin galip geldiği uslubuyla öne çıkmıştır. Ayrıca hadis ıstılahlarını açıklayıcı bir çok örnekle şerhetmiş, alimlerin görüşlerine yer vermiştir. Belâğat ve dilbilim açısından doğaçlama, açıklama, teşbih, tevriye, açık ve kapalı istiâre vb. gibi nükteler kullanmıştır. Bazen Kur'an ayetlerinden alıntı yapmıştır. Ayrıca o, İşbîlî şiiri şerhinde çok sayıda kaynaktan ve özellikle de Kur'ân hadis ve kendisinden önce yazılmış şerhlerden istifade etmiştir. Örneğin el-Hatib el-Bağdâdî'den misal nakletmiştir. Kaynaklardan yapılan bu naklin sebebi çoğu kez kendini gizlemekdir. O nakli talik ve izah olmaksızın ne eksik ne de fazla yapmıştır. Şerhiyle diğer şerhler karşılaştırıldığında aslında büyük bir fark yoktur. Fakat o, nisbet etmeden nakleder. İşte bu şârihlerin ve talikat yazanların başının belasıdır. Özetle bu şerh, şer'i ilimleri tahsil eden talebeler ve özellikle de Peygamber hadislerini öğrenmek isteyenler için bu alanda yazılmış vezinli şiir açıklamasıdır Anahtar Kelimeler: Hadis, Sahih bir aşk şiiri/Ğarami sahih, A'râbî, Ezherî, Tahkik.