حاشية حسين بن حسن الخلخالي (ت.1014هــ) على تفسير البيضاوي من سورة يس إلى سورة الزُّمر: دراسةً وتحقيقاً

Bu tez, Hüseyin bin Hasan el-Halhalî'nin (ö. 1014/1605) Beyzavî Tefsiri üzerine yazdığı ve Yasin Suresi'nden Zümer Suresi'ne kadar olan kısmı inceleyip tahkik eden "Haşiyetü Hüseyn bin Hasan el-Halhalî ala Tefsiri'l-Beyzavî min Sureti Yasin ila Sureti'z-Zümer: Dirâseten ve Tahkikan" adlı eserini ele almaktadır. Söz konusu kitap, değerli ve önemli dilbilimsel tefsirlerden biri olarak kabul edilmektedir. Bu önemi, yazarının Zemahşeri'nin Keşşaf tefsirini özetleyerek kaleme aldığı Kadı Beyzâvî'nin tefsirine bir şerh olmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla, bu esere gösterilen özen, aslında bu iki büyük tefsire gösterilen özeni ifade etmekte olup, bu durum çalışmaya değer bir husustur. Tahkik sürecinde Türkiye'deki üç yazma nüsha esas alınmıştır. Çalışmada ayrıca, Beyzavî ve Halhalî'nin kişisel ve ilmi yaşamlarını incelerken betimsel-tarihsel yöntem izlenmiş, tahkik bölümünde ise metinlerin karşılaştırılması, farklılıkların dipnotlarda belirtilmesi ve metinlerle görüşlerin kaynaklarına atıfta bulunulması suretiyle karşılaştırmalı ve yorumlayıcı bir yöntem benimsenmiştir. Çalışma sonucunda bir dizi önemli bulguya ulaşılmıştır. Bunlardan en dikkat çekicisi, Halhalî'nin yaşadığı dönemde Azerbaycan'ın önde gelen Sünni alimlerinden biri olması, dil, tefsir, mantık ve diğer ilimlerdeki üstünlüğü, Allah'ın kıyamet gününde görüleceği ve ilahi zat hakkında hiçbir benzerlik ve eşliğin bulunmadığı gibi birçok konuda Mutezile ve benzeri diğer fırkalara reddiyeler yazmış olmasıdır. Ayrıca, başvurduğu çok sayıda kaynak ve görüşleri sunma, uzlaştırma ve tercih etmedeki ustalığı sayesinde geniş bir kültüre sahip olduğu görülmektedir. Haşiye, bu ayetlerin tefsirinde birçok tefsiri ve mantıki inceliği barındırmaktadır. Şerh, bedi' ve belagat sanatlarını, nahiv ve sarf konularını, kıraat vecihlerini ve bunların gerekçelerini içermektedir. Müellif, ayetlerin şerhinde Beyzavî ve Zemahşerî gibi kendisinden önceki müfessirlerin tefsirleriyle yetinmemiş, aksine onların görüşlerini V anlamış, ifadelerini çözümlemiş ve anlaşılması güç noktaları açıklamıştır. Bazen onların sözlerini eleştirmiş ve ayetlerin anlamına en uygun olan ve delil ve içtihadının kendisini yönlendirdiği görüşü tercih etmiştir. Tercihlerini, müfessirlerden, dilbilimcilerden ve diğer ilim adamlarından oluşan muhakkiklerin görüşleriyle desteklemiştir. Sonuç olarak eser, doyurucu, kapsamlı ve bilimsel açıdan sağlam ve ilgi çekici bir üslupla karmaşık ve anlaşılması güç noktaları aydınlatan önemli bir kaynak haline gelmiştir.