تعليقات الشَّيخ إسماعيل بن محمد الجديدي الكُردي (ت. 1389هـ) على تفسير النَّسفي من سورة ص إلى نهاية سورة غافر (دراسةً وتحقيقاً)

Bu tezde Şeyh İsmail bin Muhammed el Cedîdî el Kürdî'nin en önemli tefsirlerden sayılan Nesefî (ö. 710) tefsiri üzerine yazdığı hâşeyenin tahkik ve analizi yapılmıştır. Eserde î'rab ve kıraat konuları ele alınmış, işârât ve bedî ilminin inceliklerine değinilmiş; bid'at ve delaletler çürütülmüş, Ehl i sünnet itikadını yaymaya özen göstermiştir. Haşiyede Nesefî tefsirinde bulunan sadece havâsın anlayabileceği kelimeler şerh edilmiştir. Şârih öğretmenlik yapmış, ve bugün Kuzey Irak'ta dini eğitim veren bir grup seçkin alim ondan ders almıştır. Araştırma Sâd, Zumer ve Ğâfir sureleri ile sınırlandırılmıştır. Araştırma müellifin oğlunun el yazısı ile yazılan nüshaya dayanmaktadır. Metin ve hâşiye sahiplerinin hayatları ve yaşadıkları dönemle ilgili bilgi verilirken betimleyici tarihsel metot kullanılmıştır. Müellifin usulü, temayüz eden özellikleri ve eleştirileri tespit edilirken eleştirel yöntem tercih edilmiştir. Ayrıca asılına uygun olarak eser yazılırken; eserdeki görüşler asli sahiplerine izafe edilirken tahkik ve talik yöntemini de kullanmıştır. Araştırmada ulaşılan neticelerden önemlileri şunlardır: Şeyh İsmail el Cedidi'nin çabaları, on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda Kuzey Irak'ta meydana gelen bilimsel kalkınmanın bir parçasıdır. İlim talebelerinin İslami ilimlerdeki en önemli eserlere yönelmesinde etkili olmuştur. Hâşiye özet bir şekilde yazılmış, Nesefî tefsirinde bulunan manası ve müphem kelimelerin tefsirine çalışılmıştır. Müellif aynı zamanda nahiv ve sarf konularda yorum yapma becerisi ve Kur'ân'daki belâğî ifadeleri açıklamadaki mahareti ile öne çıkmıştır. Müellif mantık ve Kelam ilmine önem vermiş, bu ilimleri Ehl i sünnet itikadını savunurken kullanmıştır. Yazar şerhlerinde Zemahşerî, Beydâvî ve Nesefî gibi tefsirler ile Muhhiyyiddînzâde ve Hâşiyetü's Sâvî ale'l Celâleyn isimli eser ile daha birçok kaynağa dayanmıştır. Müellif, daha çok nakilci olmasına rağmen, Nesefî'nin meseleleri sunmadaki eksikliklerine dikkat çekmiştir. Bu da onun fikri bağımsızlığına, eleştiri ve inceleme yeteneğine işaret etmektedir. Hadisler özelikle de surelerin faziletleriyle ilgili olanlar hakkında sıhhat değerlendirmesi yapmaması yazara yöneltilecek eleştirilerdendir. Bu durumun sebebi ise Nesefî'nin lügat ve kelam konularına ağırlık vermesi ile izah edilebilir. Ancak bu durum, Kürt alimlerinin Kur'an ı Kerim'in tefsiri alanındaki paha biçilmez çabalarından biri olarak kabul edilen bu esirin değerini azaltmaz. Anahtar Kelimeler: Tefsir. el-Cedîdî. Medârikü't-tenzîl. Nesefî. Sâd Suresi. Ğâfir Suresi. Tahkik.