حاشية دده عمر روشني الآيديني (ت.892هـ) على تفسير القاضي البيضاوي من أوَّل سورة العنكبوت إلى نهاية سورة فاطر دراسة وتحقيقاً

Bu tezin amacı, Osmanlı dönemi alimlerinden Dede Ömer Rüşeni Aydınî'nin (ö. 892/1487) Beyzavî Tefsiri'ne, Ankebut Suresi'nden Fatır Suresi'nin sonuna kadar olan kısımda yaptığı değerli bilimsel haşiye incelemek ve tahkik etmektir. Aydınî'nin haşiyesi, ayetlerin tefsirinde müfessirlerin görüşlerini, ayetlerin iniş sebeplerini, bazı ayetlerde ortaya çıkan sorunların ve itirazların çözümünü içermektedir. Ayrıca, dil, sarf ve nahiv âlimlerinin kelimeleri açıklamak, kökenlerini ve yerlerini belirlemek üzere söyledikleri görüşlere de yer verilmiştir. Eserde, mana ilmine, bağlamın etkisine, anlam özelliklerine ve öncelik-sonralık, belirleme-belirsizlik gibi belagat unsurlarına değinilmiştir. Araştırmacı, yazarın kişisel ve bilimsel hayatını incelerken betimsel tarihî yöntem, el yazmalarının tahkikinde ise yorumlayıcı ve bilimsel inceleme yöntemi kullanmıştır. Bu çalışma sayesinde, Aydınî'nin hayatına ışık tutulmuş, haşiyenin yazara ait olduğu kanıtlanmış, tefsirdeki yöntemi açıklığa kavuşturulmuş, farklı kaynakları ve zengin bilgi birikimi açığa çıkarılmıştır. Eserde yer verdiği tefsir görüşlerini genellikle mantıksal kanıtlarla desteklemiş; görüşlerinin doğruluğunu göstermek için ayetlere, hadislere başvurmuş ve uygun gördüğü durumlarda sözlük bilginleri, dilciler ve belagatçilerin görüşlerine başvurmuştur. Sade ve anlaşılır bir dil kullanarak dilsel tefsire özellikle özen göstermiştir. Eleştirel kişiliği haşiyede öne çıkmış; kendine özgü görüşlerini mantıksal gerekçelerle desteklemiş, nahiv, sarf, belagat, tefsir, fıkıh, hadis, hatta mantık ve kelam gibi çeşitli bilim dallarını içeren dil konularını ele almıştır. Anahtar Kelimeler: Dede Ömer, Rüşeni, Ankebut, Fatır, Haşiye.