Afganistan Özbek halk edebiyatında Yazı ve Zeba hikâyesi koşukları

Afganistan Özbeklerinin halk edebiyatında; masallar (ertekler), atasözleri (makallar), türküler (koşuklar), destanlar (dastanlar), bilmeceler (taptimatallar, cumaklar), efsaneler (afsanalar), fıkra (latife), ninni (elle), alkış ve kargış (dua ve beddua) ve nükte (eskiye), aşk hikâyeleri, ağıt, yar-yar gibi türler bulunmaktadır. "Yazı ve Zeba" hikâyesi Özbekler arasında sabzıman koşukları diye anılan Özbek Halk Edebiyatı eserlerinden birisidir. Bu hikâyenin en büyük özelliklerinden birisi sadece hikâye olmaması, halk koşukları şeklinde de dilden dile aktarılarak gelmesidir. "Yazı ve Zeba" yalnız Afganistan Özbek halk edebiyatında değil, Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan ve Tacikistan'daki birçok bölgede de tanınmaktadır. "sabzıman koşukları" adıyla anılan bu hikaye, günümüzde, söyleyen kişilerin sayısı az olmasına rağmen hâlâ bazı kişiler tarafından ezbere bilinmekte, törenlerde, Nevruz kutlamalarında söylenmektedir. Bunun yanı sıra Afganistan'ın kuzeyinde bulunan köylerde gündelik hayatın sıkıcılığından kurtulmak için genellikle kadınlar ve genç kızlar tarafından vakit geçirmek ve eğlenmek amacıyla da bu koşuklar söylenmektedir. Özbek halk edebiyatında bu koşuk türüne "sabzımån" denilmiştir. İnanışa göre bu koşuklara "Sabzımån" denilmesinin sebebi, Zeba esmer tenli bir kız olduğu için Yazı, ona, "sabzıman (esmerim)" diye hitap etmiş olmasındandır. Bu tarzda ve vezinde şiir söyleyen ilk kişi Yazı olduğu ve bunları Zeba için söylediği için, Yazı bu türe "sabzıman" adını koymuştur. O öldükten sonra, onun söylediği dörtlükler ve buna benzer tarzdaki şiir parçaları "Sabzıman" adıyla anılmıştır. Bu tezde, Afganistan Özbekleri arasında yüzyıllardır söylenen ve Özbek halk edebiyatında önemli bir yere sahip olan "Yazı ve Zeba" koşukları tanıtılmıştır. Anahtar Sözler: Afganistan Özbekleri, Afganistan Özbek Halk Edebiyatı, halk şiiri, aşk hikâyesi, destan.