Türkçede uyum benzeşmesi

Bu tezde Türkçede daha önce bulgulanmış uyum benzeşmesi ve bu bulguların (i) durum aynılaşması ve yerel belirsizlik, (ii) biçim temelli sezgisel stratejiler, (iii) tepki yanlılığı ve (iv) olası saygılı dil kullanımı okuması gibi olgularla etkileşimi incelenmektedir. Önceki çalışmalar göstermiştir ki konuşucular, tümce içinde yüklem ile aynı sayı çekimini paylaşan başka bir ad öbeği bulunduğu vakit, sayı uyumunu ihlal eden tümceleri sık sık kabul edilebilir bulmuşlar, diğer bir deyişle uyum benzeşmesi etkileri göstermişlerdir. Lago v.d. (2019) iyelik öbeği yapılarının kullanıldığı deneylerde anadili Türkçe olan konuşucuların sabit-hızlı dilbilgisel yanlılık değerlendirmelerinde uyum benzeşmesi gerçekleştirdiğini bulgulamıştır. Fakat, Türkçenin ve dilbilgisel yanlılık çalışmalarının doğasından gereği bazı alternatif hipotezler geliştirilebilir. Bu tez dört sabit-hızlı dilbilgisel yanlılık değerlendirme deneyi kullanarak bu olası hipotezleri, diğer bir deyişle parazit faktörleri, elemek ve etkileri netleştirmeyi amaçlamaktadır. Yaptığımız deneylerle (i) baş ögede durum aynılaşmasının Türkçedeki uyum benzeşmesinde rol oynamadığını (Deney 1, N=118), (ii) katılımcıların dilbilgisel yanlılık sorularını cevaplarken biçim-güdümlü-işleme-stratejisi kullanmadığını (Deney 2A, N=80, ve 2B, N=95), (iii) tepki yanlılığının dilbilgisidışılık yanılsamasına sebebiyet verdiğini ve dilbilgisellik yanılsamasını azalttığını (Deney 3, N=114), son olarak da (iv) olası bir saygılı dil kullanımı okumasının yüklemdeki fazla çoğul eki kullanımını yetkilendirmediğini (Deney 4, N=174) gösterdik. Birlikte ele alındığında, sonuçlarımız ipucu-odaklı geriye getirme izahatlerine meydan okumakta olup benzeşmenin hatalı kodlama dolayısıyla gerçekleştiğini varsayan izahatlerle açıklanabilmektedir.