Cümle
Bu konu başlığı altında 69 tez
Standart Türkçe ve standart Çuvaşçada ad yan cümleleri
İki farklı ifade, birtakım biçimbilgisel ya da sözdizimsel yöntemler kullanılarak birleştirilebilmektedir. Cümlelerin birleşmesiyle birlikte, cümle yapıları, birtakım yönetim ve bağlama ilişkileri bakımından farklılaşabilecekleri gibi bazen her iki ifade de temel yapılarını koruyabilmektedir. Bazı dillerde de tipolojik olarak, cümle birleşmelerinde cümleler temel formlarını korumaktadır. Cümle birleşmelerinde özel bağlaçlar-edatlar kullanılabildiği gibi, bazı durumlarda herhangi bir biçimbirimine ihtiyaç duyulmadan da cümle birleşmeleri mümkün olabilmektedir. Bir biçimbirim aracılığıyla yapılan cümle birleşmelerinde ise adlaştırma işlemi devreye girmektedir. Adlaştırma işlemi iki farklı çıktı üretebilmektedir. Bunlar genel olarak sözdizimsel ve sözlüksel adlaştırmalardır. Bu çalışmada da Standart Türkçe ve Standart Çuvaşçadaki adlaştırmalar karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır. Bu dillerdeki sözlüksel ve sözdizimsel adlaştırma türleri birbirinden ayrıldıktan sonra sözdizimsel adlaştırmalar / ad yancümleleri, biçim-sözdizim ara yüzü bağlamında incelenmektedir.
Ali Çelebi'nin Şükûfenâme'si (giriş-inceleme-metin-sözlük)
Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışmada, Ali Çelebi'nin Şükūfenāme'sinin Millet Kütüphanesi'ndeki nüsahası ele alındı ve çalışma bu esere bağlı kalınarak gerçekleştirildi. Çalışma; Genel anlamda giriş, inceleme, metin ve sözlük bölümlerinden oluşmaktadır. Bunun yanında eserin cümle tipleri, kelime grupları da ele alındığı gibi dizin çalışması da yapıldı. Giriş kısmında çalışma boyunca yapılanlar, çalışmanın konusu kapsamı amacı ve yöntemi belirtilmiştir. Ardından Ali Çelebi hakkında bilgi verilmiş, şükūfenāme- lerle ilgili bilgiler verilmiş ve bunların akabinde Ali Çelebi'nin Şükūfenāme'si ele alınıp detaylıca incelenmiştir. Birinci bölümde kelime grupları ve cümle yapıları tanımlanarak detaylıca ele alınmıştır. Tanımlar yapıldıktan sonra her başlık kendi unsurları doğrultusunda sınıflandırılmış, alt başlıklar halinde aktarılmıştır. Bu sınıflandırmalar genel anlamda Leyla Karahan, Zeynep Korkmaz, Muharrem Ergin gibi dil bilimcilerimizin görüşleri doğrultusunda gerçekleştirilmiştir. Tamlamalarda, cümlelerde, unvan gruplarında, zarflarda, zamirlerde vb. çalışmamızı çeşitli işaretlerle parantez içerisinde belirttik. Üçüncü bölümde de eserin transkripsiyon harfleri ile çevirisi yapılmış, dizin ve sözlük çalışması ele alınmıştır. Dizin çalışması madde başı özelliği dikkate alınarak gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın sonuç kısmında kelime grupları ve cümle tiplerinin sayısal verileri ve genel anlamda çalışmada elde edilen çıkarımlarla ilgili tespitlere yer verilmiştir. Bunun yanında kaynakça kısmında yararlanılan kaynaklara yer verilip son olarak da öz geçmiş paylaşılmıştır. Anahtar kelimeler: Şükūfenāme, Ali Çelebi, Cümle Çeşitleri, Kelime Grupları, Çiçek
Halit Ziya Uşaklıgil hikâyelerinde ki'li cümleler
Halit Ziya Uşaklıgil Türk Edebiyatının en önemli isimlerindendir. Nesir dilinde verdiği farklı edebi türler Türk edebiyatına yenileşme sürecine katkılar sunmuştur. Halit Ziya kendi sanat dünyasında yarattığı realizmi zengin betimlemelerle ortaya koymuştur. Halit Ziya'nın realizmi kişilerin içinde bulunduğu toplumsal ve fiziksel ortamın doğru bir tasviri, kişilerin yaşadıkları olaylar içinde maruz kaldıkları durumları, tepkileri, davranış biçimlerini olduğu gibi aktarması olarak gördüğü bellidir. Halit Ziya'ya göre gerçekçi yazarın tutumu nesnelliktir. Yazara sadece olup bitenleri tasvir etme görevi düşer. Bu bağlamda onun eserleri kendinden önceki dönem eserlerinin romantikliğinden ayrılır. Halit Ziya Uşaklıgil zengin realizmini dil özelliklerine de yansıtmış farklı özelliklere sahip cümle formlarını kullanmıştır. Bu çalışmada Halit Ziya Uşaklıgil'in yayınlanmış tüm hikaye kitapları taranarak, hikaye metinleri içinde yer alan ki'li cümle yapıları tespit edilmiş ve tasnif edilmiştir. Ki'li cümlelerin tasnifi odağında cümleler alt başlıklarda sıralanmıştır. Bu bağlamda yazarın kalıplaşmış formlarla beraber aynı zamanda özgün ki'li cümle formları kullandığı ve bu formların genellikle sıfat yapısı oluşturmak üzere kullanıldığını söylemek mümkündür.
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın 'Sahnenin Dışındakiler' adlı romanında cümle tipleri
Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Sahnenin Dışındakiler adlı eserinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Çalışma; Giriş, Ahmet Hamdi Tanpınar, Cümle, Cümle Çeşitleri ve Sahnenin Dışındakiler Cümle Tipleri, Sahnenin Dışındakiler'de Cümle Başı Edatlarıyla Oluşan Cümleler ve Sahnenin Dışındakiler'de Yapısına Göre Gruplanmış Cümleler bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışma süresince yapılanlar, çalışmanın konu, kapsam, amaç ve yöntemi belirtilmiştir. Ardından Tanpınar tanıtılmış; edebi kişiliği ve romanları hakkında bilgi verilmiştir. Yazarın eserleri türlerine göre sıralanmış, eser hakkında kısa bir açıklamaya yer verilmiştir. Sonrasında inceleme yapılmıştır. Birinci bölümde cümle kavramına geniş olarak yer verilmiş; tanımı, unsurları, unsur dizilişleri, cümle tasniflerine değinilmiştir. İkinci bölümde Muharrem Ergin ve Leyla Karahan başta olmak üzere diğer dil bilimcilerimizin de görüşlerinden faydalanarak cümle tipleri açıklanmış, her birinin altında alt başlık olarak Tanpınar'ın Sahnenin Dışındakiler'den on cümle örnek olarak verilmiştir. Ayrıca cümle başı edatlarla başlayan cümlelerden bahsedilmiş ve yine incelenen eserden örnekler paylaşılmıştır. Üçüncü ve son bölümünde ise inceleme metni olan Sahnenin Dışındakiler'de cümleler çeşidine göre işaretlenmiş, bağlaçlar ve cümle başı edatları büyük harflerle belirtilmiş şekilde numaralanmış olarak verilmiştir. Çalışmanın Sonuç bölümünde inceleme metnindeki cümle tipleri ile ilgili tespitler yapılıp sayısal verilerden yararlanarak desteklenmiştir. Kaynakça kısmında ise yararlanılan kaynaklara yer verilip ardından tez çalışmasının sonunda öz geçmiş paylaşılmıştır. Anahtar kelimeler: Cümle, Cümle Çeşitleri, Sahnenin Dışındakiler, Cümle Tiple
Orhan Pamuk'un "Benim Adım Kırmızı" adlı eserinde işlevlerine ve yapılarına göre devrik yapılar
Dildeki her söz önce konuşma dilinde kendini göstermiş daha sonra yazıya aktarılmıştır. Buradan hareketle her dilde bir konuşma dili bir de yazı dilinin varlığından söz edilebilir. Kendine özgü kuralları olan yazı dilinde zaman zaman konuşma diline ait özelliklerin ortaya çıktığı görülür. Metni oluşturan kişinin klasik cümle yapısından vazgeçip yüklemi cümlenin sonundan uzaklaştırması bu özelliklerden biridir. Bu durum bazen gelişigüzel bazen de kasıtlı yapılır. Burada çok farklı amaç ve işlevlerden bahsedilebilir. İşte Türk dilinin klasik cümle yapısındaki bu kasıtlı değişiklik dilbilimin çalışma alanı içine girmiştir. Bu çalışma, yüklemi sonda olmayan cümlelerin hangi sebeple böyle oluşturulduğunun ortaya çıkarılması amacıyla hazırlanmıştır. Bu çalışmada Orhan Pamuk'un "Benim Adım Kırmızı" adlı romanı devrik cümleleri yönüyle incelenmiş ve bu eserden hareketle devrik yapının Türkiye Türkçesindeki işlevleri üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Anahtar sözcükler: devrik yapı, devrik cümle, işlev, cümle, söz dizimi.
Nazan Bekiroğlu'nun "Nar ağacı" adlı romanında işlevlerine ve yapılarına göre devrik yapılar
Bu çalışmada; bazı aydınlarımızın sorun olarak gördüğü, bazı aydınlarımızınsa Türkçenin doğal yapısında var olduğunu düşündüğü "devrik yapılar" konusu, Nazan Bekiroğlu'nun "Nar Ağacı" adlı romanında incelendi. Amaç, Türkçenin bir zenginliği olan devrik yapıları araştırmaktır. Her dilin kendine özgü bir söz dizimi vardır. Türkçenin klasik cümle yapısı, özne+ tümleç+ yüklem şeklindedir. Ancak özellikle konuşma dilinde zaman zaman bu yapıdan uzaklaşıldığı görülmektedir. Bu bir kuralsızlık mıdır, yoksa dilimizin zenginliği midir? Nazan Bekiroğlu'nun Nar Ağacı adlı kitabındaki devrik cümleleri inceleyen bu tezde, yapılarına ve işlevlerine göre devrik yapılar incelenmiş, sınıflandırılmış ve değerlendirilmiştir. Böylece yüklemden sonra kullanılan sözcük ya da sözcük gruplarının anlam üzerindeki etkisi ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar Sözcükler: cümle, devrik cümle, devrik yapı, işlev, söz dizimi
Cumulative and collective readings in the sentences containing plural ambiguity in Turkish: A priming study
Some sentences, which contain more than one plural expression, namely numerical expressions, bring about lexical ambiguities. For example, the sentence 'İki çocuk üç kitap taşıdı.' (Two boys carried three books) contains more than one meaning. This sentence can be read as there are two boys and one of the boys keeps one of the books and the other boy keeps two books (cumulative reading). The other interpretation of the sentence is that there are two boys and three books, and three books were carried by those two boys at the same time (collective reading). In this study, the results of three experiments were reported. These results indicate that whether priming can affect the participants' choice, regarding cumulative/collective contrast. Sentence-picture matching tests were used to investigate whether native speakers of Turkish are influenced by priming one of the interpretations. In the prime trials, participants carried out a sentence-picture matching task which gives rise to a strong bias against one of the two types of readings to different participants, in experiment 1 collective prime, in experiment 2 cumulative prime and in experiment 3 (control experiment) no prime. In the target trials, participants' preferences were analysed to see whether there is a relation between collective/cumulative prime and collective/cumulative responses. Results of three experiments show that there is a symmetrical relation between collective prime and collective responses while there is an asymmetrical relation between cumulative prime and cumulative responses. It seems that native speakers of Turkish are prone to choose collective interpretation of the ambiguous sentences that contain more than one plural expression.
Animacy effect on Turkish object relative clause production among young adult native speakers of Turkish
This study investigates animacy influence on Turkish RC formation and its consistency in different tasks/contexts. Meanwhile, the interference of semantic (e.g. frequency) and syntactic variables (e.g. structural difficulty) in RC formation is also analysed. Therefore, a Picture Description and Metalinguistic Awareness Task were applied to two participant groups composed of young adult Turkish native speakers (nG1=46, nG2=58). After combining the data of groups, animacy effect on RC passivization in each task was tested by Chi-square test and their RC outcomes were compared by Kappa to check the consistency of the animacy influence. Finally, RC and statements in METU Turkish Corpus were analysed and outcomes of 105 RCs and 657 statements data were compared with participant RC use outcomes by using Two-Proportions Analysis to check a possible frequency or structural simplicity effect on RC formation. In the end, a significant effect of animacy was observed in both tasks; however, the comparison outcomes attested no agreement between the tasks in terms of RC preferences. Thus, two factors were assumed to have interfered in RC production process in either task: visual salience and task difficulty. Corpus RCs also demonstrated a significant animacy influence, which was initially associated with the fine-grain version of Tuning Hypothesis; however, the two-proportions test results indicated some other factors that could have influenced the RC preferences in corpus like genre or some other semantic (e.g. concreteness) or discourse (e.g. topicalization) factors. Meanwhile, corpus statements did not demonstrate any reactions to animacy, yet they were concluded to share more similarities with Object RCs than passive RCs in terms of argument structure and word order, which were presumed to be the reasons for high rate of active ORC preference in participant data and for the statistical similarities between participant RC and corpus statement preferences as shown by two-proportions test.
The effects of syntactic priming on Turkish English bilinguals' production of passive sentences
Syntactic priming is defined as the tendency of producing recently exposed utterance. The present study investigates the effects of syntactic priming which is passive structure on the production of passives among 30 Turkish (L1)-English(L2) bilinguals. The study also examined whether passive structure was shared between these two languages via syntactic priming. Participants and researcher described a picture each other one by one. 30 subjects were divided into two groups; 15 participants were provided with Turkish primes while other 15 were presented with English primes. Each group including 15 participants was again divided into two groups as 7-8, changing the prime type as active or passive. Mann Whitney U test was conducted to report direction of priming, prime type and number of passives produced as dependent variable. The results of the experiment reported that the direction of priming did not play a role in the production of passives. However, the results demonstrated priming effects both from Turkish-English and English-Turkish conditions. Hearing a passive Turkish sentence gave rise to increase in the production of passive utterances in English, and vice versa providing evidence from Turkish-English bilinguals for shared syntax account. The existence of priming effect regardless of the direction of priming postulated symmetrical relation between two languages in Turkish-English bilinguals
Türkiye Türkçesi ve Türkmen Türkçesinin karşılaştırmalı söz dizimi
Çalışmamız Türkiye Türkçesi ve Türkmen Türkçesinin söz dizimi açısından karşılaştırılmasına dayanmaktadır. Çağdaş Türkiye Türkçesi ve Çağdaş Türkmen Türkçesinin eş zamanlı karşılaştırıldığı bu çalışma dört ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Türkmen kelimesinin kökeni, Türkmenistan'ın kısa tarihi, Türkmen Türkçesinin kısa dil bilgisi ve incelemede kullanılan yöntem üzerinde durulmaktadır. İnceleme bölümünde sırasıyla cümle ve unsurları, kelime grupları ve cümle türleri konuları üzerinde durulmuştur. Türkiye Türkçesi ve Türkmen Türkçesindeki cümle ve unsurları, kelime grupları ve cümle türleri incelenmiş, bunlar arasındaki benzerlikler ve farklılıklar "karşılaştırma" bölümleriyle ortaya konmuştur. Karşılaştırma yapılırken önce türün her iki lehçede tanımı yapılmış terim dağılımı ve genel eğilim ifade edilmiş, devamında varsa tartışmalar ve türün özellikleri her iki lehçedeki edebi eserlerden alınan örneklerle ifade edilmiştir. Her bir bölüm için Türkiye Türkçesi ve Türkmen Türkçesi arasındaki benzerlikler, yapısal farklılıklar ve yaklaşım farklılıkları değerlendirilmiştir. Sonuç bölümünde Türkiye Türkçesi ve Türkmen Türkçesi arasındaki karşılaştırmalardan elde edilen sonuçlar üzerinde durulmaktadır. Çalışmamızın son bölümünde Türkmen Türkçesi gramer terimleri dizini oluşturulmuş olup, çalışmada geçen Türkmen Türkçesi gramer terimleri ve Türkiye Türkçesi karşılıkları aktarılmıştır.
Eski Uygur Türkçesinde cümle
Eski Türkçenin Köktürkçeden sonra ikinci devresi olan Eski Uygur Türkçesi, Türkoloji araştırmalarında önemli bir yere sahiptir. Köktürkçeden sonraki bu devir gerek din değişiklikleri, gerek yaşam tarzındaki değişiklikler neticesinde farklı bir kültür ve edebiyat birikimi oluşturur. Eski Uygurların yaşam tarzındaki bu farklılıklar yazı dilinde de kendisini gösterir. Farklı diller ile etkileşim, bu dillerden yapılan telif ve tercümeler Eski Uygur Türkçesini özellikle söz varlığı ve söz dizimi açısından farklı bir noktaya taşır. Bu sebeple bu çalışmada Eski Uygur Türkçesinin söz dizimi konu edilmiştir. Çalışmamız Giriş, İnceleme ve Sonuç olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında amaç ve yöntem, araştırmanın veri alanı ve sınırları ile ilgili bilgi verildikten sonra Türkiye Türkçesinde Cümle İle İlgili Yapılan Çalışmalar, Tarihi Türk Yazı Dilleri ve Çağdaş Türk Yazı Dilleri ile İlgili Türkiye'de Yapılan Cümle Çalışmalarına yer verilmiş, Cümle Tasnifi ve Terminolojisinde Araştırıcıların Fikir Birliğine Varamadığı Konular tespit edilerek maddeler halinde değerlendirilmiş ve bu değerlendirmelerin sonucunda Eski Uygur Türkçesinde cümle konusunu hangi tasnif zemininde inceleyeceğimiz belirlenmiştir. İnceleme kısmında Eski Uygur Türkçesinde cümleler Yüklemlerine Göre ve Yapılarına Göre iki ana başlıkta alt başlıklarıyla birlikte dönem eserlerinden fişlenen örneklerle ele alınmıştır. Sonuç kısmında incelemelerimizin neticesinde Eski Uygur Türkçesinde cümle yapısı ile ilgili tespit edilen ve bu devreyi farklı kılan özellikler maddeler halinde listelenmiştir.
Ötken Künler romanı örneğinde Özbek Türkçesi
Bu çalışmada Abdulla Kadirî'nin 1926 yılında Semerkant-Taşkent'te kitap olarak yayımladığı "Ötken Künler" romanının dil özellikleri Çağatay Türkçesi ve Çağdaş Özbek yazı dilinin dil özellikleri ile karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Çalışma giriş bölümü dışında toplamda üç bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın giriş bölümünde Özbekler, Özbek Türkçesi, imla ve yazar hakkında bilgiler verilmiştir. Özbekler hakkında bölümde Özbeklerin etnik kökeni ve Özbek adının nereden geldiği hakkında bilgiler bulunmaktadır. Özbek Türkçesi hakkındaki kısımda ise Özbek Türkçesinin yazı dili oluşumu ve siyasî müdahalelere, Özbek yazı dilinin, Türkçe ve yabancı kelimelerin yazımı hakkında bilgilere yer verilmiştir. İmla ve yazar hakkında bölümünde de eserin imla özellikleri ve yazarın hayatı, eserleri hakkında bilgiler bulunmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde eserin ses özellikleri, Çağatay Türkçesi ile Çağdaş Özbek yazı dilinin ses özellikleri karşılaştırılmalı olarak incelenmiştir. Ayrıca ıslah edilmiş Özbek Arap alfabesindeki, birinci Latin alfabesindeki, Kiril alfabesindeki ve bağımsızlık sonrası kabul edilen Latin alfabesindeki ünlü ve ünsüzler hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde de eserin şekil özellikleri yani kelime türleri, yapım ve çekim ekleri Çağatay Türkçesi ve Çağdaş Özbek yazı dilinin şekil özellikleri ile karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Üçüncü bölüm de ise, eser üzerinde cümle bilgisi açısından inceleme yapılmıştır. Kelime grupları ve cümle türleri üzerinde durulmuştur. Anahtar Kelimeler: Çağatay Türkçesi, Özbek Türkçesi, Özbek Türkçesinin Yazımı, Özbek Yazı Dili Ses Bilgisi, Özbek Yazı Dili Şekil Bilgisi, Özbek Yazı Dili Cümle Bilgisi, Özbekler
İmdat Avşar'ın "Soğuk Rüya" hikâyesi üzerine sentaks çalışması
Türk dil bilgisi çalışmaları içinde Türkçenin söz dizimi ile ilgili önemli çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmada İmdat Avşar'ın Soğuk Rüya isimli hikâye kitabından seçtiğimiz "Soğuk Rüya" isimli metin söz dizimi açısından incelenmiştir. Yapılan bu çalışma giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Söz dizimine dair kaynaklardan derlenen bilgilerin ardından gelen bölümde; cümle, ögeleri, kelime grupları ve cümle yapıları bakımından incelenerek bilgi verilmiştir. Konu başlıkları metinden seçilen örnek cümleler kullanılarak desteklenmiştir. Diğer bölümde seçilen metindeki cümleler "ögeleri, kelime grupları ve cümle yapıları" bakımından tahlil edilmiştir. Çalışma araştırmadan çıkarılan bilgilerin yer aldığı sonuç kısmı ile değerlendirilmiştir. Sonuç kısmından sonra "Yazarın Hayatı" ve "Metin" kısımlarına yer verilmiştir. Yazarın hayatı ve hikâye metni "Soğuk Rüya" hikâye kitabından orijinalliği korunarak alıntılanmıştır. Çalışmada yararlanılan kaynaklar ise kaynakça kısmında verilmiştir. Bu tezin amacı söz dizimi üzerine bir inceleme yaparak Türkiye Türkçesinin söz dizimine katkı sağlamaktır. Anahtar kelime: Söz Dizimi, Yargı Grupları, Kelime Grupları, Cümle, "Soğuk Rüya"
Complex clauses with embedded constituent interrogatives in Turkish Sign Language (TID)
The aim of this thesis is twofold: while presenting my observations on the syntax and prosody of clausal wh-complements in Turkish Sign Language (TİD), I discuss the implications of my findings to matrix interrogatives and the embedded information structure in TİD. First of all, I present evidence in favor of the presence of clausal wh-complements in TİD. Secondly, I present my data and observations on different grammatical patterns of matrix word order, and the properties of matrix subject pronoun copy with respect to ASK-type and KNOW-type verbs. Then, I show that TİD clausal wh-complements are significantly different from matrix wh-interrogatives in their distribution of wh-items. Building on this coupled with an observation on the spreading domain of BROW RAISE, I conjecture that the embedded context might only allow for wh-in-situ and that any other configuration in the surface might emerge due to information structural movement of constituents other than the wh-item. Moreover, I show that TİD distinguishes between the wh-complements of ASK-type and KNOW-type verbs with respect to their prosodic properties and quantification. The need to study clausal wh-complements in TİD lies in the fact that it is at the junction of interrogatives, complexity and reported speech. Several studies in these areas had already paved the way to this thesis. I hope my findings will shed some light upon the discussions and studies on interrogatives, complexity and reported speech and if on the right track pave the way to future research.
Orhan Pamuk'un "Beyaz Kale" romanında kelime grupları
Bu çalışma, kelime gruplarını, Orhan Pamuk'un romanlarından biri olan "Beyaz Kale" örnekleminde inceleyen metin merkezli bir çalışmadır. Çalışmanın amacı, romandan hareketle kelime grupların yapısını ve özelliklerini ortaya koymaktır. Çalışmada, daha detaylı bir inceleme yapabilmek adına konu, kelime grupları ile sınırlandırılmıştır. Leyla Karahan'ın "Türkçede Söz Dizimi" adlı çalışması, genel çerçeveyi oluşturur. Bunun yanı sıra farklı kaynaklardan da yararlanılarak bir sınıflandırma oluşturulmuştur. Çalışma beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın problemi ve amacı açıklanmış, konunun Türk dilindeki önemine değinilmiş ve çalışmanın sınırlılıkları belirlenmiştir. İkinci bölümde, tezin kuramsal çerçevesi belirlenmeye çalışılmıştır ve kelime grupları üzerine yapılan araştırmalarda başvurulabilecek bazı kaynaklardan bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde, araştırmanın yöntemi açıklanmıştır. Bilgi toplama kaynaklarından ve kaynakların işlenişinden bahsedilmiştir. Çalışmanın ana bölümü olan dördüncü bölümde ilk olarak Orhan Pamuk'un hayatına ve romancılığına yer verilmiştir. Orhan Pamuk'un eserleri tanıtılmıştır ve çalışmanın örneklemi olan "Beyaz Kale" romanı hakkında bilgi verilmiştir. Ardından kelime grupları, isim tamlamaları, sıfat tamlamaları, fiilimsi grupları, birleşik isim grubu, birleşik fiiller, ünlem grubu, unvan grubu, edat grubu, bağlama grubu, tekrar grubu, sayı grubu ve kısaltma grupları olmak üzere on dört başlık altında incelenmiş ve örneklemden tespit edilmiş örnekler doğrultusunda, kelime gruplarının özellikleri açıklanmıştır. Çalışmanın sonuç bölümünde kelime gruplarının sayıları ve kullanım oranları açıklanmıştır. Bununla beraber Orhan Pamuk'un üslubuyla ilgili bazı tespitler yapılmıştır. Anahtar Sözcükler: Cümle Bilgisi, Söz Dizimi, Kelime Grupları, Orhan Pamuk, Beyaz Kale.
Türkçe metinlerde çıkarım tabanlı otomatik metin özetleme
Tez çalışmasında çıkarım tabanlı metin özetleme yönteminin Türkçe metinlerde kullanımına ilişkin cümle derecelendirme yöntemleri deneysel çalışma olarak yürütülmüş, literatürde bulunan yöntemlere ek olarak yeni yöntemler önerilmiştir. Ulusal haber sitelerinde bulunan içeriklerden elde edilen haber metinleri veri seti olarak kullanılmış, bu veri setinde üç farklı kullanıcının özet çalışması yapılmış ve bu özet çalışmaları daha sonra tek bir sonuca indirgenmiştir. Kontrol veri seti olarak tanımlanan bu kısım oluşturulacak özet ile başarımın değerlendirilmesi için kullanılmıştır. Literatürde mevcut olan cümle derecelendirme yöntemlerine ek olarak büyük ünlü uyumu, küçük ünlü uyumu ve bu iki kuralın birlikte denendiği hibrit bir model önerilmiştir. Önerilen üç yöntemin değerlendirilmesi ROUGE ve BLEU metrikleri ile ölçümlenmiş ve sonucunda geleneksel yöntemlerden daha iyi sonuç verdiği gözlemlenmiştir. İki metrik ile değerlendirmenin yanı sıra özetleme çalışması bir sınıflandırma problemi olarak ele alınmış, literatürde bulunan dört farklı sınıflandırma algoritması bu çalışmada kullanılmıştır. Çalışma önerilen yöntemlerin salt kullanımı, geleneksel yöntemlerin salt kullanımı ve her iki yöntemin birlikte kullanıldığı hibrit yöntem üç ayrı başlıkta değerlendirilmiş ve önerilen yöntemlerin üç algoritmada en iyi sonucu, bir algoritmada ise hibrit yöntemin en iyi sonucu verdiği gözlemlenmiştir.
Arap dilinde iʻrâb-anlam ilişkisi
Arap gramerinde, kelimelerin sonlarında bir âmil sebebiyle gerçekleşen değişikliklere iʻrâb denmektedir. Araplar, kelimelerin sonlarını belirterek yani iʻrâblı bir şekilde söylüyorlardı. Bu açıdan iʻrâb, dilbilimsel bir kalıp içinde nahiv olgusu olarak ifade edilmezden önce Arapların dillerinde kullanılagelen bir 'dil olayı' idi. İʻrâb, kelime ve cümle terkipleri içerisinde farklı alâmetlerle ortaya çıkan ve ifade ettiği konumlarla cümlenin anlamsal yorumuna etki eden bir nahiv olgusudur. Birkaçı hariç, Arap dilbilginleri iʻrâbın anlama etkisini kabul ederler. Dilbilimsel olarak iʻrâbın ortaya çıkış sebebi âmil nazariyesidir. Bu açıdan iʻrâb, kelimenin cümle içindeki konumlarına göre değişen âmillerin bir sonucudur. İʻrâb, dildeki hatalı kullanımları giderir ve sözün, fesahatini, belağatını ve anlamını güçlendirir. Bu anlamda iʻrâb, işlevsel anlamın açığa çıkmasında önemli bir paya sahiptir. Lafzî iʻrâb, açıkça görünen iʻrâb alametleri üzerinden, cümlenin öğeleri arasındaki farkı belli ederek cümlenin işlevsel anlamını açıkça gösterirken; takdîrî ve mahallî iʻrâbın anlama bir etkisi söz konusu değildir. Sonuç itibariyle, türleri açısından iʻrâbın anlama etkisi sınırlıdır. İʻrâb, işlevsel olarak cümlenin anlamını açığa çıkaran en önemli anlam karinelerinden biridir; fakat tek başına anlamı belirleyici bir etkiye sahip değildir. İʻrâbın cümlenin anlamına etkisi, diğer gramer ve dil karineleriyle birlikte düşünülerek ele alınmalıdır. Anahtar Kelimeler: Arap Dili, İʻrâb, Anlam, Gramer, Söz, Cümle, Karine, İlişki, İşlevsel.
Cümle anlamada sezgisellerin rolü
One of the main research areas in psycholinguistic focuses on how people understand sentences. In sentence comprehension studies, it has been shown that language users sometimes engage in 'shallow' processing (Barton & Sanford, 1993; Ferreira, 2003), that non-canonical sentences are often misinterpreted (Ferreira, 2003), that misinterpretations during online comprehension are due to incomplete reanalysis (Christianson et al., 2001). These findings have given way to the Good-Enough processing approach (Ferreira, 2003; Ferreira, Bailey & Ferraro, 2002; Ferreira & Patson, 2007; Sanford & Sturt, 2002; Swets, Desmet, Clifton & Ferreira, 2008; Townsend & Bever, 2001). In this approach, it is assumed that the sentence comprehension system can develop parsing strategies that are called "heuristics" and make us of these "shortcuts" (Swets et al., 2008). At the center of the present study lies the role of heuristics based on animacy in processing sentences. To test this, Turkish sentences including a local ambiguity are used in this study. Results of a self-paced reading experiment show that people may treat the same ambiguous sequence differently based on the animacy of the noun phrases that make up the sequence. In addition, the disambiguation of the locally ambiguous sequence may also be affected by the animacy of the noun phrases in the sequence.
Processing Turkish center-embeddings: An investigation of case interference and prosodic phrase lengths
This study investigated the processing difficulty associated with Turkish center- embeddings. Two off-line end-of-sentence acceptability judgment tasks (Experiments 1 and 2) and an eye-tracking experiment were conducted to examine (i) if the processing difficulty of Turkish center-embeddings is influenced by similarity- based interference (e.g., Lewis & Vasishth, 2005) and/or prosodic phrase lengths (Fodor, 2013), (ii) if missing-VP2 illusion (Frazier, 1985) exists in Turkish center- embeddings, and (iii) if the illusion (if it existed) is modulated by similarity-based interference and/or prosodic phrase lengths. The judgment tasks showed that contra the predictions of the similarity-based interference decreasing syntactic interference did not ease the processing difficulty of Turkish center-embeddings, but prosodic phrase lengths encouraging optimal phrasing of the sentence resulted in an easier processing of the construction. There was overall no missing-VP2 illusion in Turkish center-embeddings, but the illusion was observed in the sentences with decreased syntactic interference and discouraging phrase lengths, suggesting that missing-VP2 illusion may be cross-linguistic (Gibson & Thomas, 1999). The results from the eye- tracking experiment showed that decreasing syntactic interference and encouraging phrase lengths facilitated processing Turkish center-embeddings; phonological interference did not affect their processing difficulty, though. Overall, the findings supported the predictions of the similarity-based interference and prosodic phrase lengths accounts and extend them to Turkish.
Agreement attraction in Turkish
In this thesis, I investigate the existing agreement attraction effects in Turkish and how these effects interact with various phenomenon such as (i) case syncretism and local ambiguity, (ii) form heuristics, (iii) response bias, and (iv) honorific readings. Previous studies have shown that speakers occasionally find ungrammatical sentences violating number agreement acceptable when there is another noun sharing same number with the verb, in other words exhibited agreement attraction. Lago et al. (2019) found that genitive-possessive structures were able to induce agreement attraction effects within native Turkish speakers in a speeded acceptability experiment. However, due to the nature of the Turkish and acceptability studies, there are multiple alternative explanations for the existing effects. This thesis aims to weed out possible confounds and clarify the effects by conducting four speeded acceptability judgment experiments. We showed (i) that case-ambiguity on the head noun does not play a role in Turkish agreement attraction (Experiment 1, N=118), (ii) that participants do not use form-driven-processing-strategies to answer judgment questions (Experiments 2A, N=80, and 2B, N=95), (iii) that response bias induced ungrammaticality illusion and only decreased the magnitude of grammaticality illusion (Experiment 3, N=114), and (iv) that a possible honorific reading does not license superfluous plural marking at the verb (Experiment 4, N=174). Together, our results challenge cue-based retrieval accounts of agreement attraction and can be accommodated by accounts that assume attraction occurs due to erroneous encodings.
Türkçe konuşan tutuk ve akıcı afazililerin farklı cümle tiplerini anlaması ve üretmesi
Afazi, Serebro Vasküler Olaylar (SVO) sonucunda beynin belirli bir bölgesinde oluşan lezyona bağlı olarak dili anlama, üretme ya da dilin her iki modalitesinde bozukluğa yol açan bir dil bozukluğudur. Afazi tipleri, lezyonun anatomik yerine, kişilerin sözel çıktılarına ya da hasar sonucunda oluşan işlev kaybına göre farklı şekillerde sınıflandırılabilmektedir. Bu araştırmanın amacı, sözel çıktılarına göre tutuk ve akıcı afazili olarak sınıflandırılmış bireylerin cümle üretim ve anlama becerilerini belirlemek ve aralarındaki farklılıkları ortaya koymaktır. Bu amaçla 11 tutuk, 8 akıcı ve 8 sağlıklı bireyden oluşan katılımcılara, araştırmacı tarafından oluşturulan 66 soruluk cümle üretim testi ve 33 soruluk cümle anlama testi Ocak - Haziran 2015 tarihleri arasında DİLKOM'da terapi almaya devam eden afazili bireylere uygulanmıştır. Testler HELPSS terapi programı setinden esinlenerek oluşturulmuştur. Testler sonucunda elde edilen veriler SPSS 21.0 programında Mann Whitney U testi ile gruplar arasında, Wilcoxon testi ile gruplar içerisinde karşılaştırılmıştır. Değerlendirmeler sonucunda, tutuk afazililerin en iyi anladığı cümleler geçişli bildirim, geçişsiz bildirim ve yerleştirme cümleler; akıcı afazililerin en iyi anladığı cümleler ise geçişli emir, geçişsiz bildirim ve yerleştirme cümleler olarak bulunmuştur. Tutuk afazili bireylerin geçişsiz emir cümleleri ve geçişli bildirim cümlelerini akıcı afazili bireylere göre daha iyi anladığı ve yerleştirme cümleleri akıcı afazililere göre daha iyi ürettiği ortaya konmuş olup, tüm afazililerin en iyi ürettiği ilk üç cümlenin sıralaması farklı olsa da "geçişsiz emir, geçişsiz bildirim ve geçişli bildirim" cümleleri olduğu belirlenmiştir. Tekrarlamanın cümle üretimini kolaylaştırma etkisine bakıldığında ise tutuk afazililerin, geçişli emir cümlesi, geçişsiz bildirim cümlesi, edilgen cümle ve evet – hayır soru cümlelerini öykü içinde duyduklarında daha iyi ürettikleri; akıcı afazilierin ise sadece "evet – hayır soru cümlelerini" daha iyi ürettikleri ortaya konmuştur.
Türkiye Türkçesinde olumsuz cümle yapıları
"Türkiye Türkçesinde olumsuz cümle yapıları" adını taşıyan bu çalışma iki bölümden oluşur: 1- Cümlede olumsuzluk 2- Kelimede olumsuzluk Cümlede olumsuzluk bölümünde tamamen olumsuz anlama sahip cümlelerden; kelimede olumsuzluk bölümünde ise cümlenin tamamını etkilemeyen olumsuz anlama sahip kelimelerden bahsedildi. Her iki bölümde de olumsuz cümleler hem yapı hem de anlam bakımından ele alınarak ayrıntılı bir şekilde incelenmeye çalışıldı.
Fatih-Harbiye ve Yaban romanlarında cümlelerin anlam merkezli incelenerek üslûp özelliklerinin karşılaştırılması ve eğitime katkısı
Bu çalışma, Türk edebiyatının önemli yazarlarından olan Peyami Safa'nın ?Fatih-Harbiye?, Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun ?Yaban? isimli romanının ilk elli sayfasında bulunan cümlelerin anlam merkezli incelenmesi; yazarların üslûp özelliklerinin belirlenerek karşılaştırılması ve üslûp karşılaştırmasının eğitime yansımalarının değerlendirilmesiyle oluşturulmuştur.Çalışmamızda öncelikle dil; düşünce, anlam ve üslûp ilişkisi açıklanmaya çalışılmış; anlam bakımından cümle çeşitleri hakkında bilgiler verilmiştir. Daha sonra bu bilgiler ışığında Peyami Safa'nın ?Fatih-Harbiye? ve Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun ?Yaban? isimli romanlarının ilk elli sayfasında bulunan cümleler anlamlarına göre analiz edilmiştir. Ortaya çıkan sonuçların yazarların üslûp özellikleri üzerindeki etkisi sayılara dayalı verilerle ve açıklamalı olarak verilmiş ve iki yazarın üslûp özelliklerinin karşılaştırılması yoluna gidilmiştir. Üslûp karşılaştırmalarının eğitim üzerindeki olumlu katkıları vurgulanmaya çalışılmıştır.Türkçenin ifade gücündeki zenginliğin roman cümleleri aracılığıyla tespit edilebilmesi, yazarların duyuş ve düşünüşlerinin üslûba, dolayısıyla cümlelere nasıl yansıdığının belirlenebilmesi, üslûp karşılaştırmalarının eğitim alanında sağlayacağı katkıların açıklanması çalışmamızda ulaşmak istediğimiz amaçlardır.Çalışmamıza konu olan eserlerin ilk elli sayfasında bulunan cümleler taranarak karşılaştırılmıştır. Yaptığımız bu cümle esaslı üslûp karşılaştırmasında dil bilgisi, kelime tercihleri, cümle kuruluşları, söz sanatları, roman kahramanlarının kişilik özellikleri, esere yansıyan sosyal hayat, kültürel değerler ve yazarın edebi kişiliğinin eserde öne çıkan yönleri sınıflandırmaya esas oluşturmuştur.Yaptığımız çalışmanın sonucunda Peyami
Çerkez Ali'nin eserlerinden hareketle Kırım Tatar Türkçesinin söz dizimi
Kırım Türklerinin yaşadığı sürgünler ve savaşlar nedeniyle Orta Asya, Avrupa ve dünyanın çeşitli bölgelerine yayılmış olan Kırım Tatar Türkçesinin kullanımı her geçen gün azalmaktadır. Elbette bunda Türkiye'ye yakın coğrafi konum nedeniyle Türkiye Türkçesinin etkisi çok büyüktür. Kırım Tatar Türkçesi her ne kadar Kıpçak grubu içerisinde yer alsa da, Kırım'ın 1475 yılında Osmanlı İmparatoru Fatih Sultan Mehmet tarafından Türk toprağı yapılmasıyla birlikte Batı Türkçesinin yani Türkiye Türkçesinin etki alanına girmiştir. Çalışmada Kırım Tatar Türkçesinin söz dizimi incelenmiştir. Bu bağlamda Çerkez Ali'nin Sabalar Kuçagında, Çok yürgen Çok Körer, Uyan Çatırdag Uyan adlı eserlerinin taranması ve incelenmesi yoluyla Kırım Tatar Türkçesinin söz diziminin cümle yapısı ve kelime grupları tespit edilmiştir. Bu tespitler sonucunda cümle yapısı ve kelime grupları sınıflandırılmıştır. Yapılan bu sınıflandırmalarla Kırım Tatar Türkçesinin söz dizimi ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu çalışma, 1. Giriş, 2. Çerkez Ali'nin Hayatı ve Eserleri, 3. İnceleme (Kelime Grupları, Cümle Unsurları, Cümle Çeşitleri), 4. Sonuç olmak üzere dört bölümde incelenmiştir. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, kapsamı ve sınırlılıkları belirtilmiştir. Söz dizimi hakkında yapılan çalışmalar kronolojik olarak sıralanmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde Kırım Tatar Türklerinin tarihi, Kırım Tatar Türkçesi ve edebiyatı, Çerkez Ali'nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Bu çalışma alanında daha önce yapılan çalışmalar incelenmiş ve kronolojik olarak sıralanmıştır. Çalışmanın asıl kısmını oluşturan inceleme bölümünde kelime gruplarına ve cümle bilgisine yer verilmiştir. Sonuç bölümünde çalışmada elde edilen sonuçlar değerlendirilmiştir.