Ahmed Cevdet Paşa ve Kısas-ı Enbiyâ özelinde İslâm tarihi anlayışı

İnsan ve toplumların hayatında yaşanan gelişmeler üzerinden belli bir süre geçtikten sonra tarih olmuştur ve gelecek nesillere aktarılması için yazılmıştır. Tarihçiler farklı düşüncelere sahip olmaları, farklı coğrafya ve kültürde yaşamaları hasebiyle ne kadar nesnel olurlarsa olsunlar spesifik bir tarihi dönemi ya da olayı aktarırken tam olarak nesnel olduklarını söylemek zordur. Bazı tarihçiler insanlara bilgi vermeyi esas alırken, bazıları ise kendinden önce yazılmış olan tarihî bilgileri, olduğu gibi nakletme yoluna gitmiştir. Kur'an'da, birçok peygamberin kıssalarına yer verilmiştir. Bu kıssaların daha geniş bir şekilde aydınlatılması için, İslâm tarihinde de bu türde çok sayıda eser telif edilmiştir. Bu telif anlayışı Osmanlı döneminde de devam etmiş ve bu konuya dair çok sayıda eser kaleme alınmıştır. Bunlardan birisi belki de en meşhuru dönemin hukuk, tarih ve devlet adamı olan Ahmed Cevdet Paşa'nın (ö. 1313/1895) Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârih-i Hulefâ adlı eseridir. Eserde Ahmed Cevdet Paşa, her ne kadar kullandığı kaynakları belirtmemişse de peygamber kıssalarını anlatırken, Kur'an ve sünnette geçen bilgilere riayet ettiği görülmüştür. Eserde peygamber kıssalarından sonra klasik anlayışa bağlı kalarak Hz. Peygamber, Hulefâ-yi Râşidîn, Emevî, Abbâsî ve Türk tarihini ele almıştır. Verdiği bilgilere bakıldığında ilk dönem İslam tarihi kaynaklarından yararlandığı anlaşılmaktadır. Özellikle kronolojiyi gözetme konusunda İbnü' l-Esîr'e (ö. 630/1233) dayanarak eseri el-Kâmil 'i esas almış, az da olsa diğer kaynakları da [Taberî (ö. 310/923) ve İbn Hişâm'ın (ö. 218/833)] tarihle ilgili eserleri gibi) kullanmıştır. Osmanlı tarihçiliğinin tarihte "fayda" konusuna özel bir önem verdiğini belirtmek gerektiğinde Ahmed Cevdet Paşa'nın tarihte faydacılık ilkesini benimsemesi, Osmanlı tarih tasavvurundaki faydacı anlayışın bir devamı olarak mülahaza edilebilir. Bu yönüyle O, insanlara bilgi vermeyi ve bir şeyler öğretmeyi, ayrıca İslâm tarihini, hurafelerden arındırmayı amaçlamıştır. Araştırma genel tarama ve insanî ve tarihî incelemelerin gerektirdiği metinler üzerinde içerik analizi şeklinde gerçekleştirilmiştir. Çalışmada, 19. yüzyıl önemli düşünür ve hukukçusu Ahmed Cevdet Paşa'nın kaleme aldığı eserleri içerisinde İslâm tarihiyle ilgili yazmış olduğu Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârih-i Hulefâ özelinde bazı önemli hadiseler olay bazında ele alınmıştır. Ahmed Cevdet Paşa'nın İslâm tarihi ile ilgili yazdığı bu eserinin günümüz çalışmalarına ve daha çok İslâm tarihi yazımı/anlayışı/tavrı sahasındaki araştırmalara katkı sağlaması beklenmektedir.