Ali Behcet'in Nüzhetü'l-İhvân isimli Pend-nâme-i Attâr Şerhi (İnceleme-metin-şerh sözlüğü)

Şerh edebiyatı, Arap edebiyatında IX. ve X. yüzyıllarda gelişmeye başlamış, XV. yüzyılda Fars edebiyatında özellikle tasavvufî eserler konusunda gelişme göstermiştir. Klasik Türk edebiyatında ise XV. yüzyıldan itibaren gelişmeye başlayan şerh edebiyatı özellikle XVII. ve XVIII. asırlarda en zengin dönemini yaşamıştır. Arapça ve Farsça eserlere yine bu dillerde şerh yazılmış ayrıca Arapça, Farsça ve Türkçe dinî, ladinî, tasavvufî veya edebî pek çok manzum veya mensur eser asırlarca Türk dilinde şerh edilmiştir. Türk şerh edebiyatında Kur'an ve hadislerden sonra en fazla şerh edilen eserler arasında yer alan Attâr'ın Pend-nâme'sinin Türkçeye ilk tercümesine XV. yüzyılda rastlanmakta, XVI. yüzyıldan itibaren de şerhlerine tesadüf edilmektedir. Çalışmanın konusu olan Nüzhetü'l-İhvân, Attâr'ın Pend-nâme'sine yapılan mensur şerhlerden biridir ve XIX. yüzyılın ikinci yarısında Ali Behcet tarafından kaleme alınmıştır. Farsçayı yeni öğrenmeye başlayan öğrencilere dil öğrenimini kolaylaştırmak amacıyla kaleme alınan eser Sultan II. Abdulhamit'e sunulmuştur. Tercüme ve şerhin bir arada bulunduğu Nüzhetü'l-İhvân Farsça kelimelerin Türkçe anlamlarına, etimolojilerine ve Farsça dil bilgisi konularına yoğunlaşmasıyla daha çok gramer şerhi özelliği göstermektedir. Nüzhetü'l-İhvân bu çalışmayla ilmî usullere uygun olarak transkribe edilerek gün ışığına çıkarılmıştır. Metnin içerdiği sözcük, cümle, dil bilgisi düzeyindeki bilgiler ve edebî, dinî, kültürel, folklorik unsurlar ayrı ayrı ele alınarak sınıflandırılmıştır. Ayrıca Klasik Türk edebiyatında Attâr'ın Pend-nâmesi'ne yapılan tercüme ve şerhlerle ilgili literatür çalışması yapılarak çalışmanın giriş bölümüne eklenmiş zaman zaman karşılaştırma yöntemiyle Nüzhetü'l-İhvân'ın değeri ve önemi somut bir şekilde ortaya konulmaya çalışılmıştır. Berg-i Dervîşân ile biçim ve içerik yönünden karşılaştırılarak Nüzhetü'l-İhvân'ın gelenek içerisindeki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca bu iki eserin birleşen ve farklılaşan yönleri üzerinde durularak durum değerlendirmesi yapılmıştır. Çalışmanın sonunda yer verilen gramer sözlüğü, şerh sözlüğü ve özel terimler dizini metinden hareketle oluşturulmuştur. Şerh metinlerinin günümüzde kullanılmayan, anlam genişlemesine uğrayan veya anlamı değişen sözcükleri barındırmasıyla kültür dünyamız ve kültür tarihimiz açısından ayrı bir öneme sahip olduğu bir kez daha ortaya çıkmıştır. Bu çalışma sayesinde Türk kültür ve edebiyat dünyasının zengin kaynaklarından birisi bilim dünyasının istifadesine sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Ali Behcet, Berg-i Dervîşân, Feridüddin Attâr, Klasik Türk Şerh Edebiyatı, Mustafa Refî'a, Nüzhetü'l-İhvân, Pend-nâme'nin Bilinen Türkçe şerhleri ve tercümeleri