Amasya Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı kazıları lüle buluntuları

Lüle, tütün ve benzeri maddelerin içine doldurulup fincan gibi ağzı açık ve yan tarafında deliği bulunan içim aletidir. 1554 yılında Şam'dan Şems, Halep'ten Hakem adlı iki tüccar İstanbul'a gelerek ilk kahvehaneleri açmışlardır. Din dışı kültür ve toplanma mekânları olan kahvehanelerde 17. yüzyılın başında tütünün de Osmanlı topraklarına girmesiyle kahve ve lüle vasıtasıyla tütün beraber tüketilmiştir. Bu çalışma, 2009-2021 yılları arası Prof. Dr. E. Emine Naza Dönmez başkanlığında yürütülen Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı Kazısı lüle buluntularının araştırılması amacıyla hazırlanmıştır. Tez kapsamında el sanatları içinde önemli bir yere sahip olan lülelerin incelenip farklı kazılarda ele geçen buluntularla karşılaştırması yapılarak benzer örneklerinin ortaya konulması amaçlanmıştır. Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı Kazısı 2009-2021 yılları arası çalışmalarında 216 lüle ve lüle parçası ele geçirilmiştir. 70 adet lüle ve lüle parçasının fotoğrafları çekilip çizimleri yapılarak kataloğu oluşturulmuştur. İncelenen eserlerin ölçüleri alınmış, hamur ve astar renkleri belirtilmiş, tanımlamaları yapılmış, süsleme ve tipleri bakımından tarihlendirmeleri yapılmaya çalışılmıştır. Tipi tespit edilebilen lüleler çanak ve kaide biçimlerine göre gruplandırılmıştır. Çanak şekillerine göre yuvarlak çanaklı, basık yuvarlak çanaklı, silindir çanaklı, süzgeç çanaklı, lale biçimli çanaklı ve karinalı çanaklı lüleler; kaide biçimlerine göre disk kaideli lüleler olmak üzere yedi tip belirlenmiştir. Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı lüleleri, hamur rengi, tip ve form özellikleri nedeniyle 17. yüzyıl ile 19. yüzyıl arasına tarihlenmektedir.