Anadolu Aleviliği ile İran Şiasının inanç esasları açısından mukayesesi (Adıyaman örneği)

İslâm kültür tarihi açısından değerlendirildiğinde Alevî ve Şiî kelimelerinin çeşitli anlamlarda kullanıldığı görülür. Aleviliğin, Hz. Muhammed'in vefatından sonra ortaya çıkan ve Hz. Ali'nin imametini/hilafetini konu edinerek itikadi anlamda farklılaşma gösteren fırkaların genel adı olan Şîa ile eşanlamlı mezhebî bir nitelemeyle de kullanıldığını görüyoruz. Çalışmamızda, bu iki kavramın tarihsel süreçte geçirdikleri merhaleler ile birbirleriyle olan inanç temelli ilişkileri ele alınacaktır. Tezimizin birinci bölümünde Alevilik ve Şîa'nın hangi anlamlara geldiği, hangi şartlarda ortaya çıktıkları, zaman içerisinde geçirdikleri değişim ve Adıyaman yöresindeki yansımaları hakkında bilgi verilmektedir. Çalışmamızın omurgasını oluşturan ikinci bölümde ise, Alevilik ile Şîa'nın inanç esasları başlıklar halinde verilip, Adıyaman ili örneğinde benzer ve farklı yönleri dikkatlere sunulmaktadır. Anadolu Aleviliğinin İran'daki İmamiyye Şîa'sı ile Ehl-i beyt, imamet, on iki imam, ilahi kitap inancı gibi hususlarda benzerlik gösterdiği; buna karşın ulûhiyyet, nübüvvet, vahdet-i vücûd ve ru'yetullah gibi hususlarda da birbirlerinden ayrıldıkları görülmüştür. Ayrıca, Anadolu Aleviliği ile Adıyaman yöresi Alevi anlayışı arasında, beklenen Mehdi'nin on ikinci imam olup olmadığı gibi bir takım inançsal farklılıklara da dikkat çekilmiştir.