Anadolu coğrafyasında yer etmiş mitlerin seramik yüzeylerde yorumlamaları

Türklerin Orta Asya'dan Anadolu'ya gelinceye dek temasta bulunduğu çeşitli etnik toplulukların inanç ve kültürlerinden etkilendikleri bilinmektedir. Aynı etkileşim eski bir yerleşim yeri olan Anadolu topraklarındaki yerleşik hayatta da devam etmiştir. Ancak kemikleşmiş yerli inanç öğeleri bu süreçte korunmuş, kültürler içerisinde erimeden kalmayı başarmıştır. İsim, biçim veya hikaye akışında küçük çaplı değişiklikler olsa da günümüze dek gelebilmişlerdir. Mit kaynaklı olduğu bilinen efsane, destan, masallara karşın, sembollere dönüşerek sanat eserlerinde görsel bir öğe halinde manaya bürünen mitolojik anlatımlar, Anadolu Selçuklu Dönemine ait eserlerde görülmektedir. Özellikle Selçuklulara başkentlik yapmış olan Konya ilindeki mimari yapılardaki seramik ve çinilerde sıklıkla görülen mitolojik semboller araştırılmış, bu ifade biçimlerinin ikonografik analizlerine yer verilmiştir. Bu çalışma, 11.-13. yüzyıl Anadolu Coğrafyasında yer etmiş mitolojik sembollerin geleneksel kültürümüzü temsil eden seramik ve çini eserler yüzeyinde kendini gösterirken, bu sembollerin işlevsel ve anlatımcı yönünün karanlıkta kalarak günümüz seramik sanatı anlayışında yer edinemeyişi düşüncesi ile hazırlanmıştır. Saray çinileri olarak bilinen eserlerde görülen Ejder, Griffon, Sfenks, Harpy (Siren, Simurg), Çift Başlı Kartal, Tavus, Geyik, Balık, Hayat ağacı, Nar motifleri ikonografik açıdan en çok konu edinen semboller olması nedeniyle seçilmiş ve literatür kapsamında incelenmiştir. Kökleri arkaik dönem inançlarına dek uzanan mistik sembollerin Anadolu Selçuklu çini örneklerindeki varlığı belgelenmiş, seramiklerdeki mitolojik öğelerin yeni yorumlamalar ile yaşatılması amaçlanarak bilime ve sanata katkı sağlanacağı düşünülmüştür. Elde edilen veriler ışığında bazı kültürlere ait mitlerde Harpy, Siren, Simurg, Anka, Garuda gibi adlarla anılan mistik kuşun, Türk Mitolojisinde Umay olarak adlandırılan Tanrıça veya İye (melek) ile eşleştiği ve benzer roller üstlendiği sonucuna varılmıştır. Bu benzerlikten hareketle, Hayat Ağacı ve Umay öğesi sınırlılığında yorumlar yapılmış, mistik kompozisyonlar oluşturulmuş ve rölyef tekniği ile seramik panolara uygulanmıştır.