Ortaokullarda görev yapan öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık, örgütsel sessizlik ve örgütsel tükenmişlik davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi

Bu araştırmanın genel amacı ortaokullarda görev yapmakta olan öğretmenlerin örgütsel vatandaşlık, örgütsel sessizlik ve örgütsel tükenmişlik davranışları arasındaki ilişkiyi belirlemektir. Araştırma ilişkisel tarama modelinde olup,araştırmanın evrenini 2016-2017 eğitim öğretim yılında Bingöl ilinde eğitim-öğretim faaliyetlerine devam eden 121 ortaokulda görev yapmakta olan 1172 branş öğretmeni oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemini ise aynı öğretim yılında rastgele seçilmiş 55 ortaokul ve bu okullarda görev yapmakta olan 658 branş öğretmeni oluşturmaktadır. Geri dönen 600 ölçek içerisinden tam doldurulmayan veya sağlıksız doldurulduğu düşünülen ölçekler elenerek 546 ölçek üzerinden analizler yapılmıştır. Bu çalışma kapsamında örnekleme dâhil edilen öğretmenlere Kişisel Bilgi Formu, örgütsel vatandaşlık düzeylerini ölçmek amacıyla Örgütsel Vatandaşlık Ölçeği, örgütsel sessizliklerini ölçmek amacıyla Örgütsel Sessizlik Ölçeği, örgütsel tükenmişliklerini ölçmek amacıyla Maslach Tükenmişlik Envanteri uygulanmıştır. Ölçeklerin uygulandığı grubun özelliklerine ilişkin olarak frekans ve yüzde dağılımları bulunmuştur. Örgütsel vatandaşlık, örgütsel sessizlik ve örgütsel tükenmişlik davranışlarının boyutları ile cinsiyet, medeni durum ve eğitim durumu gibi demografik özellikler açısından grup ortalamaları arasında anlamlı farklılıklar bulunup bulunmadığını belirlemek amacıyla t testi yapılmıştır. Örgütsel vatandaşlık, örgütsel sessizlik ve örgütsel tükenmişlik davranışlarının alt boyutları ile branş, yaş ve mesleki kıdem gibi demografik özellikler açısından grup ortalamaları arasında anlamlı farklılık bulunup bulunmadığını belirlemek amacıyla tek yönlü varyans analizi (One Way ANOVA) yapılmıştır. Tek yönlü varyans analizinde algılar arasında anlamlı farklılığın olduğu durumlarda farklılığın kaynağını bulmak için LSD testi yapılmıştır. Ayrıca örgütsel vatandaşlık, örgütsel sessizlik ve örgütsel tükenmişlik algıları arasındaki ilişkiyi test etmek amacıyla Pearson Çarpım Moment Korelasyon Analizi yoluyla korelasyon hesaplanmıştır. Toplanan veriler bir paket programa kaydedilmiş ve verilerle ilgili betimsel istatistikler yapılmıştır. Verilerin analizinde frekans, yüzde, t-testi, tek yönlü varyans analizi ve korelasyon analizi uygulanmıştır. Anlamlılık düzeyi p<0.05 kabul edilmiştir. Araştırmada elde edilen bulgulara göre; Katılımcıların örgütsel vatandaşlık algılarının özgecilik vicdanlılık, centilmenlik ve sivil erdem boyutlarında cinsiyet değişkenine göre anlamlı farklılık göstermediği ancak nezaket boyutuna yönelik algılarının kadınlarda erkeklere nispeten daha yüksek olduğu ortaya çıkmıştır. Yaş, branş, eğitim durumu değişkenleri katılımcıların örgütsel vatandaşlık davranışlarına ilişkin algılarında anlamlı bir farklılık oluşturmamaktadır. Katılımcıların örgütsel vatandaşlık algılarının özgecilik, nezaket, centilmenlik ve sivil erdem boyutlarında medeni durum değişkenine göre anlamlı farklılık göstermediği ancak vicdanlılık boyutuna ilişkin algılarının bekâr öğretmenlerde nispeten daha yüksek olduğu ortaya çıkmıştır. Katılımcıların örgütsel vatandaşlık algılarının vicdanlılık, nezaket ve centilmenlik boyutlarında mesleki kıdem değişkenine göre anlamlı farklılık göstermediği ancak özgecilik ve sivil erdem boyutlarına ilişkin algılarının istatistiksel olarak anlamlı düzeyde farklılaştığı görülmektedir. Katılımcıların örgütsel sessizlik algılarının duygu, sessizliğin kaynağı, yönetici ve izolasyon boyutlarında cinsiyet değişkenine göre anlamlı farklılık göstermediği ancak okul ortamı boyutuna ilişkin algılarının kadınlarda erkeklere nispeten daha yüksek olduğu ortaya çıkmıştır. Katılımcıların örgütsel sessizlik algılarının duygu, sessizliğin kaynağı, yönetici ve izolasyon boyutlarında yaş değişkenine göre anlamlı farklılık göstermediği ancak Okul Ortamı boyutuna ilişkin algı düzeyleri yaş değişkenine göre anlamlı düzeyde farklılaşmıştır. Bu farklılığın kaynağını bulmak için yapılan LSD testi sonuçları farklılığın; 30-39 yaş aralığındaki öğretmen algılarının 20-29 yaş aralığı ile 40 ve üstü yaş aralığındaki öğretmenlere nispeten daha düşük olmasından kaynaklandığını ortaya çıkarmıştır. Branş, medeni durum ve mesleki kıdem değişkenleri katılımcıların örgütsel sessizlik davranışlarına ilişkin algılarında anlamlı bir farklılık oluşturmamıştır. Katılımcıların örgütsel sessizlik algılarının okul ortamı, duygu, yönetici ve izolasyon boyutlarında eğitim durumu değişkenine göre anlamlı farklılık göstermediği ancak sessizliğin kaynağı boyutuna ilişkin algılarının yüksek lisans mezunu olan öğretmenlerde lisans mezunu olan öğretmenlere nispeten daha yüksek olduğu ortaya çıkmıştır. Cinsiyet, medeni durum ve eğitim durumu değişkenleri katılımcıların örgütsel tükenmişlik davranışlarına ilişkin algılarında anlamlı bir farklılık oluşturmamıştır. Katılımcıların örgütsel tükenmişlik algılarının Duyarsızlaşma ve Kişisel Başarı Hissi boyutlarında yaş değişkenine göre istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık göstermemiştir. Ancak katılımcıların Duygusal Tükenme boyutunda ve ölçek toplamında algıları anlamlı bir şekilde farklılaşmıştır. Bu farklılığın kaynağını bulmak için yapılan LSD testi Duygusal Tükenme boyutunda 20-29 yaş aralığında olan öğretmenlerin algılarının 30-39 yaş ile40 yaş ve üstü grupta olan öğretmenlerin algılarından anlamlı düzeyde daha düşük çıkmıştır. Ölçek toplamında ise 20-29 yaş aralığında olanların algı ortalamaları 50 yaş ve üstü grupta olanlara göre nispeten daha düşük çıkmıştır. Katılımcıların örgütsel tükenmişlik algılarının duygusal tükenme ve duyarsızlaşma boyutlarında branş değişkenine göre anlamlı farklılık göstermediği ancak kişisel başarı hissi boyutuna ilişkin algılarının bilişim alanındaki öğretmenlerin sayısal, dil, sosyal ve sanat alanındaki öğretmenlere nispeten daha yüksek olduğu ortaya çıkmıştır. Katılımcıların örgütsel tükenmişlik algılarının kişisel başarı hissi boyutunda mesleki kıdem değişkenine göre anlamlı farklılık göstermediği ancak duygusal tükenme ve duyarsızlaşma boyutuna ilişkin algılarının 15 yıl ve üstü çalışan öğretmenlerde daha yüksek olduğu ortaya çıkmıştır. Anahtar Kelimeler: Ortaokul, öğretmen, örgütsel vatandaşlık, örgütsel sessizlik, örgütsel tükenmişlik