Ankara kent tarihine bir katkı: Kızıl Bey -hayatı, hayrâtı ve vakıfları-

Kızıl Bey, Anadolu Selçuklu Devleti Sultanları I. İzzeddin Keykavus (1211-1220) ve I. Alaaddin Keykubad (1220-1237) devirlerinde yaşamış ve bu dönemlerde zikredilen sultanların emri altında Ankara uç beyliği vazifesini yürütmüştür. Ankara'da bulunduğu sırada medrese, cami ve türbeden müteşekkil bir vakıf külliye inşa etmiştir. Daha sonraki süreçte bu vakıf külliye etrafında nüfusun yoğunlaşması ile burada bir mahalle ortaya çıkmıştır. Çalışmada Kızıl Bey'in hayatı, kurmuş olduğu vakıf külliye ve bu vakıf külliye çevresinde meydana gelen Kızıl Bey Mahallesi incelenecektir. Kızıl Bey üzerine daha önce geniş çapta müstakil bir çalışma yapılmamış olması ortaya koyulacak olan tezin şekillenmesinde esas etken olmuştur. Bu bakımdan çalışma oluşturulurken nitel araştırma yöntemlerinden derleme-tarama usulü kullanılmıştır. Çalışmada çoğunlukla şerʻiyye sicillerinden faydalanılmıştır. Taranan şerʻiyye sicillerinden Kızıl Bey Vakfı ve Mahallesi ile ilgili elde edilen bilgiler tasnife tabi tutulmuş ve özet çıkarılmıştır. 1463 tarihli Ankara livası mufassal tahrir defteri ile 1522 ve 1571 tarihli vakıf tahrir defterlerine göre Ankara'da vakfa ait birçok köy ve mezra bulunmaktadır. Tespit edilen bir diğer konu, tevliyetin vâkıfın evladından olanlara ait olduğudur. Bununla beraber vakfın yapıları tarihi süreç içerisinde birçok defa tamir faaliyetine tabi tutulmuştur. Vakıf binalarında ise yüzyıllar boyunca erbâb-ı vezâif olarak isimlendirilen vakıf görevlileri vazifelerini idame ettirmişlerdir. 1830'lardan itibaren vakıf binaları metruk hale gelmeye başlamış, bu bağlamda mütevelli dışındaki kalan vakıf çalışanları vakıfta görev almamışlardır. Kızıl Bey Mahallesi'nin tarihi sürecini XVI. yüzyıla ait tahrir defterlerinden ve daha sonraki dönemler için ise şerʻiyye sicillerinden yararlanarak takip edilebilmektedir. İçerisinde birçok dinî ve sosyal yapı bulunduran mahalle, XIX. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren terk edilmeye başlanmıştır. Günümüzde mahallenin bulunduğu bölge Ulus semtine tekabül etmektedir ve TBMM, Ziraat Bankası, Palas Otel gibi Cumhuriyet'in ilk yıllarına ait binalar bu bölgede bulunmaktadır. Anahtar Kelimeler: Ankara, Kızıl Bey, Kızıl Bey Mahallesi, Kızıl Bey Medresesi, Vakıf, Şehir.