Apartman tipi konutların mimari tasarımını ve üretim sürecini etkileyen faktörler: Gebze ve Çayırova örneği

Konut üretim sürecinde mimarların etkin bir rolü olduğundan söz edilebilir. Mimarın rolü, bulunulan çevre, müşteri talepleri ve sermaye ilişkileri gibi birçok etkene bağlı olarak değişiklik göstermektedir. Özellikle gelir seviyesinin yüksek olduğu bölgelerde daha nitelikli, lüks ve marka değeri taşıyan konutlar tasarlanırken, gelir seviyesi azaldıkça nitelikli bina üretiminde de azalma görülmektedir. Ekonomik, beşeri, sosyal ve kültürel yapı mimari tasarım sürecini doğrudan veya dolaylı olarak etkilemektedir. Mimarların mesleki pozisyonları da tüm bu ilişkiler ağı içerisinde dönüşmektedir. Apartmanlaşma ile birlikte, mimari tasarım süreci ağırlıklı olarak malsahibi - müteahhit - mimar ilişkisinde gerçekleĢmektedir. Bu ilişkiler ağı içerisinde, mimarlar kullanıcılar ile çoğu zaman görüşememekte ve tasarımlarını kullanıcı talep ve ihtiyaçlarından bağımsız olarak gerçekleştirmektedirler. Mimarlar mesleki değer yargıları ve tecrübeleri doğrultusunda bir takım kullanıcı profilleri belirlemekte ve bu doğrultuda tasarım yapmaktadırlar. Mimarın pozisyonu, mal sahibi ve müteahhitlerin talepleri, yasal mevzuatlar, kendi mesleki tecrübesi ve yaklaşımı arasında bir arabulucu konumunda olmaktadır. Müteahhit ve malsahibinin kat karşılığı veya belirli bir hisse oranında anlaşmaları, yasal mevzuatlardaki kısıtlamalar ve serbest piyasadaki rekabet koşulları mimarların karar verici pozisyonunu dönüştürmektedir. Özellikle düşük ve orta gelir grubuna yönelik tasarlanan yapıların mimari tasarım sürecinde, ağırlıklı olarak müteahhitlerin söz sahibi olması ve yasal mevzuatların tasarıma olan etkilerinden dolayı mimarların tasarım üzerindeki etkinliği azalmaktadır. Tasarım ortamının çoğulcul yapısı, yerini tekilleşen ve tek tipleşen bir tasarım yaklaşımına doğru bırakmaktadır. Mimarların söz hakkı ve tasarımdaki karar verici pozisyonu, sermaye ilişkileri ve uzun prosedür süreçleri içerisinde kaybolmaktadır. Müteahhitler açısından mimarların tercih sebebi olabilmesi mesleki açıdan yetkin olmanın ötesinde, ucuz iş gücü, hızlı ve seri proje üretimi olmaktadır. Serbest piyasadaki rekabet koşulları, yalnızca ekonomik açıdan belirli standartları gerçekleştirmiş olan mimarlara iş seçme hakkı tanımakta, meslek pratiğine yeni atılan veya ekonomik gücü yeterli olmayan mimarlar ise iş seçememektedirler. Yasal mevzuatlar ülkemizde mimari tasarım açısından büyük ölçüde sınırlayıcı olmaktadırlar. Özellikle yönetmelikler, yapıların boyutları, yükseklikleri ve sınırları açısından belirleyici olmalarının ötesinde, minimum kapı yüksekliği, merdiven rıht yüksekliği, çatı eğimi, koridor genişliği gibi konularda mimari tasarım elemanlarına minimum standartlar getirmekte ve mimarlara yetki kullanabilme hakkı tanımamaktadır. Yönetmeliklerde yapılan sürekli değişiklikler mimari tasarım elemanlarının standartlarını da değiştirmekte, mimarlar da bu değişikliklere uygun olacak şekilde tasarımlarını dönüştürmek durumunda kalmaktadırlar. Tez çalışmasında, orta ve düşük gelir grubuna yönelik üretilen yapılarda mimari tasarım ve konut üretim süreci ile bu süreçlerin ilişkili olduğu faktörler araştırılmaktır. Türkiye‟de apartmanlaşma süreci, konut talebi ve arzı, kentleşme süreci incelenmekte ve bu kapsamda yasal mevzuatlar, müteahhit-mal sahibi talepleri ile mimarların tasarımdaki karar verici rölü, mimari tasarım süreci çerçevesinde tartışılmaktadır. Mimari tasarım süreci, ürün ve süreç odaklı, iki aşamalı olarak değerlendirilmektedir. Mimari tasarımı süreç odaklı incelemek amacıyla, bölgede halihazırda mimari proje üreten, büro sahibi, beş adet mimar, iki adet inşaat mühendisi ve bir adet yapı öğretmeni ile yapılandırılmış açık uçlu görüşme gerçekleştirilmektedir. Mimari tasarımı ürün odaklı incelemek amacıyla yine aynı büro ve şahısların, uygulanmış veya uygulaması devam eden projelerinde yer alan tek blok, apartman tipi yirmibir adet konut projesinden rastgele seçilen toplam otuz adet birimin içerik analizi oluşturulmakta ve görüşmelerden elde edilen bulgular ile birlikte değerlendirilmektedir. Görüşme sorularına verilen yanıtlar aracılığıyla nitel veri oluşturulmakta, içerik analizi ile de nicel veri elde etme yoluna gidilmektedir. Görüşmeler ile mimarların tasarımdaki karar verici pozisyonları, mimari tasarım sürecini etkileyen faktörler ve tasarım yaklaşımları incelenmektedir. İçerik analizinde projelerin bina, kat, birim özellikleri, mekan sayı ve çeşitliliği ile mekan alanları değerlendirilmektedir. Çalışmanın kapsamı, sanayi ile birlikte hızlı bir kentleşme süreci içinde olan Kocaeli iline ait Gebze ve Çayırova ilçeleri ile sınırlandırılmaktadır.