Ar-Ge faaliyetlerinin firmaların finansal performansına olan etkileri üzerine bir araştırma

Hızlı bir şekilde gelişen ve küreselleşen dünyada emek ve sermaye gibi klasik üretim faktörleri yerini bilgi ve yeniliğe bırakmaktadır. Bu değişim, ülkeler ve firmalar düzeyinde rekabetin giderek artmasına sebep olmakta; ülkelerin ve firmaların sahip oldukları kaynakları, yetenekleri ve birikimleri daha etkin bir şekilde kullanmaları gerekliliğini doğurmaktadır. Tam da bu noktada 'Araştırma ve Geliştirme' (Ar-Ge) faaliyetleri hem ülkeler hem de firmalar için stratejik bir önem taşımaktadır. Ülkeler düzeyinde bakıldığında Ar-Ge faaliyetleri teknolojik ilerlemeyi, ekonomik büyümeyi ve rekabet gücünü artırmada temel bir faktördür. Bu faaliyetler, ekonomik kalkınmayı hızlandırarak yeni ürünlerin geliştirilmesini ve inovasyonu teşvik etmekte, endüstrilerin dönüşümüne katkı sağlamaktadır. Firmalar düzeyinde de benzer bir itici güce sahip olan Ar-Ge, yeni ürünlerin, hizmetlerin ve süreçlerin geliştirilmesi veya mevcutların iyileştirilmesi ve optimize edilmesi gibi çıktıları sayesinde, firmaların pazar paylarını artırmalarına ve müşteri taleplerine daha iyi yanıt vermelerine yardımcı olur. Ayrıca, Ar-Ge yoluyla elde edilen bilgi ve teknolojilerin ticarileştirilmesi firmaların gelirlerini artırarak sürdürülebilir büyümelerini sağlar. Dolayısıyla, Ar-Ge faaliyetleri hem ülkeler hem de firmalar için uzun vadeli başarının güvence altına alınması noktasında önemli bir stratejik bir araç olarak görülmektedir. Ülkeler ve firmalar Ar-Ge faaliyetlerinin stratejik önemini kavrayarak, çeşitli politikalar ve uygulamalarla Ar-Ge'ye yönelik çalışmaları teşvik etmektedir. Ülkeler düzeyinde Ar-Ge politikaları ve yol haritaları, teşvik ve fon mekanizmaları, kamu-üniversite-özel sektör iş birliği programları ve eğitim projeleri gibi çalışmalar aracılığı ile Ar-Ge alanındaki atılımlar desteklenmektedir. Firmalar düzeyinde ise Ar-Ge, firmaların rekabet avantajı elde etmelerini ve sürdürmelerini sağlayarak yeni ürünlerin geliştirilmesinden operasyonel verimliliğin artırılmasına kadar geniş bir yelpazede katkıda bulunmaktadır. Özellikle dinamik pazar koşullarında Ar-Ge, firmaların yenilikçi olmalarını ve hızlı bir şekilde müşteri ihtiyaçlarına yanıt vermelerini desteklemektedir. Aynı zamanda Ar-Ge faaliyetleri, firmaların teknolojik altyapılarını güçlendirmelerine yardımcı olurken sürdürülebilir olmaları noktasında da etkin rol oynamaktadır. Bu sayede, firmalar sadece pazardaki pozisyonlarını güçlendirmekle kalmaz, aynı zamanda çevresel ve sosyal sorumluluklarına daha iyi yanıt verebilirler. Literatürde, Ar-Ge faaliyetlerinin firmaların performansı ve bunun doğal bir sonucu olarak da firmaların finansal performansı ile ilişkisini ortaya koyan pek çok çalışma bulunmaktadır. Özellikle teknoloji yoğun sektörlerde faaliyet gösteren firmalarda Ar-Ge faaliyetlerindeki artışın, kârlılığa olumlu yönde bir etkisi olduğu değerlendirilmektedir. Bu sayede firmanın değerinin arttığı ve hatta geleceğe yönelik sürdürülebilir büyüme potansiyelini yansıttığı; neticesinde de ülke ekonomisine olumlu katkı sağladığı sonucuna ulaşılmaktadır. Bununla birlikte bazı çalışmalarda ise Ar-Ge'nin faydalarının görülmesi için zamana ihtiyaç duyulabileceği (lagged-year effect) belirtilmekte; ayrıca firmanın ortaklık yapısı, kurumsal yönetim şekli, yaşı vb. faktörlerin de firmanın finansal performansı üzerinde etkisinin olacağına dikkat çekilerek Ar-Ge faaliyetleri ile finansal performans arasında doğrudan bir ilişki kurulamayacağı bilgisine yer verilmektedir. Ar-Ge faaliyetlerinin firmaların finansal performansına yönelik etkilerinin inceleneceği bu çalışmanın birinci bölümünde Ar-Ge ve inovasyon ile ilgili genel kavramlara yer verilmiş ve çalışmanın geri kalanı için bir öngörü oluşturacağı dikkate alınarak Dünya'daki ve Türkiye'deki Ar-Ge faaliyetlerine ilişkin politika ve mevcut uygulamalara yönelik genel bilgiler paylaşılmıştır. İkinci bölümde firmaların finansal performanslarının belirlenmesinde kullanılan oransal teknikler ve yöntemler detaylıca açıklanmış ve konuya ilişkin literatür araştırmasına yer verilmiştir. Üçüncü bölümde ise bu çalışma özelinde kullanılan yöntemin ve araştırma modelinin anlatımına, devamında ise ampirik uygulama yapılarak Ar-Ge faaliyetlerinin firmaların finansal performansına cari ve gecikmeli etkileri araştırılmıştır. Son olarak, bulgu ve sonuçlara yer verilerek öneriler sunulmuş ve çalışma tamamlanmıştır. Çalışmanın temel amacı, Ar-Ge faaliyetlerinin firmaların finansal performansına olan etkisini değerlendirmektir. Bu bağlamda literatürde yer alan araştırmalar incelendiğinde yapılan çalışmaların çoğunlukla belirli bir sektöre ve/veya coğrafi alana odaklandığı görülmüştür. Bununla birlikte, Ar-Ge faaliyetleri yürütme odağı ile Türkiye'de Ar-Ge birimi kurmuş olan firmalar özelinde bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu çalışma ile Ar-Ge'nin etkisine ilişkin daha net bir gözlem yapabilmek ve literatüre farklı bir bakış açısı sunabilmek amacıyla, Ar-Ge faaliyetlerini odağına alan ve bu amaçla ayrı birimlere (Ar-Ge Merkezi, Tasarım Merkezi, Teknoloji Geliştirme Bölgesi Ofisi) sahip olan Türkiye genelinde, farklı sektör ve büyüklükteki firmalar inceleme kapsamına alınmıştır. Geniş bir perspektiften Ar-Ge'nin finansal performans üzerindeki etkisini değerlendirme imkânı sunacağı düşünülen bu yaklaşım ile, mevcut literatüre yeni bir katkı sağlanması hedeflenmiştir. Analizler, daha sağlıklı sonuçlar elde edebilmek amacıyla, uzun yıllardır Ar-Ge kültürüne sahip, başarılı Ar-Ge firmaları üzerinden yürütülmüştür. Bu kapsamda başarılı tanımına ilişkin olarak, T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından belirlenen "Ar-Ge Merkezleri Performans Endeksi Modeli" kriterleri ışığında, Turkish Time isimli dergi tarafından yıllık bazda yayınlanan ve en başarılı firmaları listeleyen 'Ar-Ge 250' listesi temel alınmış ve 2021 yılı verisi kullanılmıştır. Bu firmalar arasından Borsa İstanbul'da en yüksek piyasa değerine sahip olan 500 şirket arasında yer alan firmalar filtrelenmiştir. Uzun yıllardır Ar-Ge kültürüne sahip olduğunu gösterebilmek adına ise, filtrelenen firmalar arasından 2012 – 2021 döneminde kesintisiz olarak Ar-Ge faaliyetleri yürütenler seçilmiştir. Sonucunda ise bu kriterlere uygun 34 firma tespit edilmiş ve halka açık verileri üzerinden çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Bağımlı değişken olarak belirlenen "Finansal Performans" varlıkların getirisi, öz kaynakların getirisi, satışların getirisi ve hisse başına kazanç gibi değişkenlerle temsil edilmiş olup, bağımsız değişken olarak "Ar-Ge Faaliyetleri" ise Ar-Ge yoğunluğu olarak ifade edilmiştir. Analizlerle önce, Ar-Ge yoğunluğunun cari yıldaki finansal performans üzerindeki etkisi incelenmiş, devamında iki yıla kadar olan gecikmeli etkileri değerlendirmiştir. Elde edilen sonuçlarda bazı değişkenlere ait modellerde ise %1, %5 veya %10 önem seviyelerinde pozitif yönlü ilişki kurulabilmişken, bazı modellerde anlamlı bir etki saptanamamıştır. Negatif yönlü bir ilişkiye ise rastlanmamıştır. Sonuç olarak, Ar-Ge'ye yapılan yatırımlar, firmaların büyümesini etkileyen kritik bir unsurdur ve istenen ekonomik istikrarın ve geleceğe yönelik stratejik kararların daha sağlam bir temel üzerine oturtulmasına katkıda bulunmaktadır. Literatürde, Ar-Ge yatırımlarının firmaların verimliliğini artırdığı, yerel ve küresel pazarlarda büyüme fırsatları yarattığı, teknik riskleri yöneterek rekabet avantajı sağladığı ve stratejik bir vizyon perspektifine dayanarak liderlik fırsatları sunduğunu gösteren birçok araştırma bulunmaktadır. Bu çalışmanın elde ettiği bulgular, mevcut literatürle birleştirildiğinde, Ar-Ge faaliyetlerinin firmaların finansal performansına olumlu bir etki yapacağına dair bir değerlendirme ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle, firmaların Ar-Ge'ye yapılan yatırımları stratejik bir öncelik olarak ele almaları önerilmektedir.