Bazı Achillea l. türlerinin LCMS-IT/TOF ve LC-MS/MS ile metabolik profillerinin çıkarılması ve biyolojik activitelerinin belirlenmesi

Bu doktora tez çalışmasında, Asteracae familyasına ait 14 farklı Achillea türünün majör sekonder metabolitleri LC-MS/MS ve LC-MS IT-TOF cihazlarıyla belirlenerek ekstrelerinin antioksidan ve antikanser aktiviteleri araştırıldı. Çalışılan türlerin (A. biebersteinii Afan, A. coarctata Poir., A. kotschyi subsp. kotschyi, A. lycaonica Boiss. et Heldr., A. millefolium L. subsp. millefolium L., A. schischkinii Sosn., A. setacea Waldst. et Kit., A. sintenisii Hub.-Mor., A. wilhelmsii C. Koch subsp. wilhelmsii, A. teretifolia Willd., A. goniocephala Boiss. et Bal., A. nobilis L. subsp. neilreichii Formanek, A. spinulifolia Fenzl ex Boiss.ve A. monocephala Boiss. & Balansa) teşhisi yapılıp kurutularak toprak altı ve toprak üstü kısımlar şeklinde ayrıldı. Çalıştığımız türlerin kloroform-metanol (1:1) ekstrelerinin UHPLC-ESI-IT-TOF MS cihazı ile kalitatif olarak sekonder metabolik profilleri belirlendi. Bu çalışmada Achillea türlerinde 89 adet sekonder bileşen tespit edildi. Ayrıca, kloroform-metanol (1:1) ve etanol ekstrelerinin LC-MS/MS ile 37 bileşenin kalitatif ve kantitatif analizi için kapsamlı bir metot geliştirildi. Bu çalışmadaki dikkate değer önemli bulgular; A. kotschyi'nin toprak altı etanol ekstresinde klorojenik asit (55812.2 µg/g ekstre), A. schischkinii'nin toprak üstü etanol ekstresinde kinik asit (38293.02 µg/g ekstre), A. monocephala'nın toprak altı metanol-kloroform ekstresinde fumarik asit (12986.93 µg/g ekstre), A. millefolium'un toprak üstü metanol-kloroform ekstresinde malik asit (12945.44µg/g ekstre), A. coarctata'nın toprak üstü etanol ekstresinde rutin (11120.52 µg/g ekstre) ve A. teretifolia'nın toprak altı etanol ekstresinde ise kersetin (9085.56 µg/g ekstre) şeklinde sıralanabilir. Çalışılan Achillea türlerinin etanol ekstrelerinin antioksidan etkileri, DPPH serbest radikal süpürücü aktivitesi, ABTS katyon radikali giderim aktivitesi, β-Karoten lipit peroksidasyon test sistemi ve CUPRAC bakır indirgeme kapasitesi yöntemleriyle incelenmiştir. Her yöntemde en aktif ekstrelere baktığımızda DPPH yönteminde A. nobilis'in toprak altı (IC50: 12,23±0,24), ABTS yönteminde A. monocephala'nın toprak altı (<10), A. nobilis'in toprak altı (<10), A. kotschyi'nın toprak altı (<10), CUPRAC yönteminde ise A. nobilis ve A. kotschyi'nin toprak altı (sırasıyla 3.675±0,130 ve 3.547±0,039) olduğu belirlenmiştir. β-Karoten lipit peroksidasyon yönteminde ise genel olarak tüm türlerin düşük ve orta derecede aktif olduğu belirlenmiştir. Buna ek olarak, çalışılan türlerintoplam fenolik içeriği (A. nobilis toprak altı (282,97±3,14 µg pirokatekole eşdeğer/mg ekstre)) ile toplam flavonoid içeriği (A. schischkinii toprak altı (35,36±0,54 µg kersetine eşdeğer/mg ekstre)) belirlenmiştir. Ayrıca antikolinesteraz aktivite sonuçlarına göre tüm ekstreler arasında en yüksek aktiviteyi hem bütirilkolinesteraz hem de asetilkolinesteraz enzim inhibisyonunda A. monocephala'nın toprak üstü ekstresi (sırasıyla 39.73±1.51, 19.60±0.44) göstermiştir. Çalışmanın diğer kısmında da çalışılan 14 Achillea türünün metanol-kloroform (1:1) ekstrelerinin HeLa (İnsan Servikal Karsinoma Hücreleri) hücrelerine karşı antikanserojen aktivitelerini incelenmiştir. En yüksek sitotoksik aktiviteyi A. goniocephala toprak üstü (-0.009), A. millefolium toprak üstü (-0.0059), A. wilhelmsii toprak üstü (-0.0146), A. spinulifolia toprak altı (-0.03) ve toprak üstü (-0.02) ve A. schischkinii toprak üstü (-0.0034) ekstreleri göstermişlerdir. Anahtar Kelimeler : Achillea, sekonder metabolit, LC-MS IT-TOF, LC-MS/MS, antioksidan, antikanser.