Bilişsel şiir teorisi: Klasik ve çağdaş şiir uygulamaları

Eldeki çalışma bilişsel yönlendirmeler ve kısıtlamalar çerçevesinde edebî deneyimi açıklamaya çalışan Bilişsel Şiir Teorisi (Bilişsel Poetika/Cognitive Poetics) çerçevesinden ele almayı amaçlamaktadır. Teori, bilişsel bilimin sunduğu araçları edebiyat çözümlemelerine uygulayan disiplinler arası bir yaklaşımdır. Bu bağlamda; psikoloji, nörobilim, yapay zekâ, felsefe ve dilbilimin alt dalları dahil olmak üzer ilgili disiplinlerin sunduğu kuramsal ve ampirik imkânları kullanarak bilginin bilişte işlenme, düzenlenme ve aktarılma süreçlerinin şiirdeki görünümlerini araştırmaktadır. Teori şiirin anlatma ve aktarma aracı olmasının yanında bilişsel kısıtlamaların ve yönlendirmelerin etkisi altında şekillenen yapısal oluşumlar olduğunu savunmakta ve bu oluşumların okurun duygusal tepkileriyle nasıl etkileşime girdiğini, anlamın ve şiirsel deneyimin nasıl ortaya çıktığını anlamaya çalışmaktadır. Bilişsel Şiir Teorisi, sınıflandırma (kategorizasyon), mecaz kullanımı (metafor), gösterim (deixis) gibi dilbilimsel süreçlerle empati ve sempati gibi duygusal tepkilerin yanı sıra simülasyon, çağrışım, şema ve Gestalt ilkeleri gibi psikolojik/ bilişsel mekanizmaların şiirde çok katmanlı anlam üretimine nasıl olanak sağladığına odaklanmaktadır. Teori; dil, biliş ve duygusal süreçlerin anlam oluşumunda etkin olduğunu savunmakla beraber bu mekanizmaların gündelik yaşantının/sürecin de bir parçası olduğunu öne sürmekte ve hayatta kalmak için aktif olarak kullanılan bu mekanizmaların estetik etki ve tepkiler açısından şiirdeki dönüşümüne odaklanmaktadır. Şiirin alımı ve oluşumu sırasında bellek, algı, dikkat ve mantıksal süreçlerle de ekileşime geçen bu bilişsel mekanizmalar anlamla beraber yorum kavramının da nasıl ortaya çıktığını göstermesi açısından önemlidir. Bu ilkelerden hareketle çalışmanın ana iskeleti dilbilim olmakla beraber biliş ve duygu süreçlerinin de şiirde anlam oluşumuna olası etkileri tez boyunca sistematik olarak işlenmektedir. Çalışma sezgisel şiir eleştirileri ve analizlerine ampirik kanıtlar sunmak suretiyle de şiire dair açıklamaları bilimsel bir tabana oturtmayı hedeflenmektedir.