Birikimli kanı dereceleri yaklaşımına dayalı yeni bir grup karar verme yöntemi

Grup karar verme alanındaki araştırmalar son on yılda önemli ölçüde artmıştır. Grup karar verme birden fazla kişinin dâhil olduğu karar durumu olarak tanımlanır. Grup karar verme süreci, kendi tutum ve motivasyonu olan birçok uzmanın varlığı nedeniyle son derece zordur. Problem artık karar vericilerin tercihlerine göre oluşan baskın olmayan çözümler arasından en çok tercih edilen alternatifin seçilmesidir. Birbiri ile çelişen, çoğulcu ve zorlayıcı karmaşık sistem problemlerini tüm yönleriyle dikkate alarak analiz etmek tek bir karar verici ile mümkün değildir. Sonuç olarak birçok gerçek hayat probleminde karar verme süreci için çok ölçütlü grup karar verme (ÇÖGKV) yöntemlerine ihtiyaç duyulur. Grup karar verme alanında çok ölçütlü karar verme (ÇÖKV) uygulamaları literatürde geniş bir alan tutmaktadır. Ancak, bu araştırmalar için sistematik bir sınıflandırma şemasının, temel kavramların ve bunlar arasındaki ilişkilerini inceleyen bir kavramsal çerçevenin olmadığı görülmektedir. Bu tez çalışmasında öncelikle, ÇÖGKV yöntemleri için genel kavramsal bir çerçeve ve bir sınıflandırma şeması sunulmaktadır. Ortaya konulan kavramsal çerçevenin, yeni bir ÇÖGKV yöntemi geliştirme ve/veya bir probleme ÇÖGKV yöntemi uygulama konusunda çalışan araştırmacı ve uygulamacılar için yararlı bir rehber ve etkili bir araç olması düşünülmektedir. Önerilen kavramsal çerçeve üç ana aşamadan oluşmaktadır: Yapılandırma aşaması, değerlendirme aşaması ve seçim / sıralama aşaması. ÇÖGKV literatürü için oluşturulan sınıflandırma şeması ile ÇÖGKV literatürü gözden geçirilerek güncel çalışmalar bu sınıflandırma şemasına dayanarak sınıflandırılmaktadır. Literatür araştırması sonucunda tespit edilen tüm gözlemler, analizler ve konuyla ilgili olası araştırma yönleri özetlenmektedir. Çoğu gerçek hayat grup karar verme problemlerinde, işlenmesi gereken bilgi heterojen olabilir. Heterojen bilgi, karar vericilerin kendi kriter kümesini kullanması, farklı kaynaklardan gelen farklı biçimlerde sunulan değerlendirmeler, belirsiz, eksik ve/veya ulaşılamayan bilgi, öznel ve nesnel kriterlerin bir arada kullanılması veya uzmanların farklı önem seviyelerine sahip olmaları durumunda ortaya çıkabilir. Bu çalışmada, ÇÖGKV problemlerindeki heterojen bilgi ile baş edebilmek için bulanık dilsel terimlere ve kanı yapısına dayanan bir Birikimli Kanı Dereceleri (BKD) yaklaşımı önerilmiştir. Önerilen yaklaşım, farklı biçim ve ölçeklerde sunulan uzmanların nesnel kriter puanlarını ve öznel değerlendirmelerini birleştirmeyi amaçlamaktadır. Bunu gerçekleştirmek için, yaklaşımda, doğrudan veya aralıklı atanan değerler, dilsel ifadeler, klasik bulanık kümeler, kararsız bulanık kümeler, sezgisel bulanık kümeler ve 2-li dilsel temsili dahil olmak üzere farklı tercih gösterim biçimleri için dönüşüm formülleri kullanılmaktadır. Ayrıca, eksik ve/veya ulaşılamayan bilginin ortaya çıkması durumlarında çalışabilen uzman değerlendirmelerini birleştirmek ve ortak tercihi bulmak için birleştirme formülleri önerilmektedir. Buna ek olarak önerilen yaklaşım uzmanların bireysel kriter kümelerini kullanmalarına imkan tanımaktadır. Önerilen yaklaşım aynı zamanda uzmanlar arasında mutabakat seviyesini ölçmek için uzlaşı derecesi hesaplamaktadır. Bu yaklaşım prosedürü bir örnek kullanılarak gösterilmiş ve doğruluğu/geçerliliği literatürdeki mevcut yöntemlerle karşılaştırılarak sağlanmıştır. Geliştirilen yaklaşım, makro düzeyde birçok paydaşı ilgilendiren stratejik seviye bir gerçek hayat problemi olan enerji ihracat güvenliği problemine uygulanmıştır. Enerji ihracatı, ekonomik kalkınmayı sağlamak ve diğer alanlarda gelişim fırsatlarını ortaya çıkarmak için ulusal politikalar için vazgeçilmez bir araçtır. Değişken ekonomik yapı, enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar ve diğer öngörülemeyen olaylardan etkilenmeyen sürdürülebilir bir enerji ihracat politikası geliştirmek enerji ihraç eden ülkelerin üzerinde yoğunlaştığı bir konudur. Çoklu karar vericilerden elde edilen bilgilerin varlığı, yoğun hesaplamalar, geri bildirimler, vb. nedenlerle heterojen bilgi ile ÇÖGKV yöntemleri karmaşık süreçler içerir. Bu nedenle, farklı problemlere farklı yöntemlerin uygulanabileceği bir grup karar destek sistemi (GKDS) için evrensel yazılım modeline ihtiyaç duyulmaktadır. Geliştirilen web tabanlı GKDS, karar vericilerin bir araya gelme imkanının bulunmadığı durumlarda, uzmanların değerlendirmelerini web uygulaması aracılığıyla toplayabilmelerini ve analizin hızlı bir şekilde gerçekleştirilmesini mümkün kılmaktadır. Geliştirilen web tabanlı GKDS çerçevesi ile uzlaşı sağlama sürecinin etkinliğinin de artırılması hedeflenmektedir.