Fikri sınai mülkiyet hakları değerleme yöntemlerinin karşılaştırmalı değerlendirilmesi üzerine bir çalışma

Günümüzde, fikri ve sınai mülkiyet haklarına ilişkin değerleme çalışmaları, teknoloji geliştirme, inovasyon, Ar-Ge ve üretim temelli Ar-Ge, yatırımın geri dönüşü, teknoloji geliştirme ve inovasyon ekosistemlerinde performansı üzerinde önemli etkiye sahip bir konudur. Bu nedenle, fikri sınai mülkiyet hakları ve sahip olunan hakların değerini bilmesi; şirketlerin, üniversitelerin, araştırma merkezlerinin ve kamu kurumlarının gelişmesi ve buna bağlı olarak rekabet edebilirlik düzeylerinin artması için gerekli ve oldukça önemlidir. Triple Helix teknoloji geliştirme ekosistemi yaklaşımına göre, üniversiteler ulusal ve uluslararası kapsamda katma değerli Ar-Ge faaliyetleri gerçekleştirilmesi konusunda öncü bir role sahiptir. Bu sebeple, Ar-Ge yönetimi ve fikri sınai mülkiyet hakları süreç yönetimi, Üniversite Teknoloji Transfer Ofisleri (TTO)'nin ana faaliyetleri arasındadır. Türkiye'de ve dünya genelinde TTO'ların faaliyetleri teknoloji transferi için sınai mülkiyet haklarının ticarileşmesinin önemini vurgular ve kanıtlar niteliktedir. Patentler ve diğer sınai haklar stratejik kararlar vermek, ilgili hakların satışı veya lisanlanması, şirket birleşmeleri, ayrılmaları veya devralınmaları, hak ihlalelerine bağlı dava işlemleri, vergilendirme gibi çeşitli amaçlarla değerlenebilir.. Bilim ve Teknoloji Göstergeleri istatistiklerine göre son on yılda artan ulusal ve uluslararası patent başvuru ve tescil sayıları, FSMH bilincinin de belirli bir seviyeye ulaştığını göstermektedir. Türkiye'de de patent farkındalığında ve buna bağlı patent başvurularında artış gözlemlenmektedir. Gelişen algı ile, girişimcilik, buluş, FSMH, ticarileştirme gibi konular çok konuşulur ve üzerinde çalışmalar yapılır hale gelmiştir. Hatta fikri sınai mülkiyet konuları, teknoloji odaklı büyümeyi desteklemek için üniversiteler ve sanayi firmaları için çeşitli devlet politikaları kapsamında da ele alınmıştır. Hem tüzel hem de gerçek kişilerin sahip olunan bir FSMH portfoyünün değerini bilmesi stratejik olarak önemlidir. Bu değerin belirlenmesi için değerlendirmenin amacı ve uygun değerleme yönteminin seçilmesi, hem seçilen yönteme bağlı uygulamayı hem de değerleme sonucunu etkilediğinden oldukça kritik bir konudur. Fikri sınai mülkiyet haklarının değerlemesi için nicel veya nitel analizlere dayanan birçok yöntem vardır. Literatürde bu değerleme yöntemlerinin tanımlarına ya da uygulama süreçlerine ilişkin pek çok kaynak bulunmaktadır, ancak uygulamada her bir yönteme ilişkin örnek vaka içeren çalışmalar ve değerlenecek teknolojiye, farklı senaryolara göre en uygun değerleme yöntemini belirlemeye yönelik kriterlere ilişkin çalışmalar oldukça sınırlıdır.Bazı yöntemlerin uygulanması, önemli ölçüde bilgi ve uzmanlık gerektirir. Değerleme sürecinde değeri belirlenecek buluş hakkında derin bilgiye sahip olunması, değerleme amacının belirlenmesi, patent başvurusu varsa tescil edilip edilmediği, henüz tescil edilmedi ise başvurunun hangi aşamada olduğu bilinmeli ve teknolojinin olgunluk seviyesinin belirlenmesi gibi öncelikle bilinmesi/belirlenmesi gereken hususlar vardır. Temelde bilinmesi gereken bilgiler toplandığı takdirde değerleme süreci daha güvenilir olacak ve bu durum patentin değerindeki sapmaları minimize edecektir. Temelde bilinmesi gereken bilgiler değerleme yönteminin seçimini etkiler. Ancak ilgili değerleme yöntemlerinin tüm gereklilikleri sağlansa bile, bazen uygulamaya yönelik zorluklarla karşılaşılmaktadır ve bazı zorluklar nedeniyle yöntemler bazen etkin bir şekilde kullanılamazlar. Bazı durumlarda aksi de geçerli olabilir, avantajları sebebi ile herhangi bir yöntem eldeki veri kısıtına rağmen tercih edilebilmektedir. Patent değerleme uygulamalarına yönelik çalışmalar Türkiye'de ve dünyada sınırlı sayıdadır. Bunun yanı sıra, Türkiye'de Patent değerleme deneyimi ve uzman bilgisi yeterli değildir. Tüm nicel değerleme metotlarını birbirleriyle göreceli olarak karşılaştırma çalışmasına ve bu yöntemlerin ticarileştirme ve değerleme uzmanlarının deneyimlerini araştıran bir çalışmaya rastlanılmamıştır. Genelde karşılaştırma çalışmalarında nicel yöntemler, ana yöntemler olan maliyet yöntemi, pazar yöntemi ve gelir yöntemine ve bazen de gelişmiş yöntemlere göre yapılmış olup bu yöntemlere bağlı tüm alt yöntemleri ele alan bir karşılaştırma çalışması yapılmamıştır. Uygun değerleme yöntemini kullanmak, teknoloji transferi ekosistemlerindeki tüm aktörler için son derece önemli olduğundan, teorik bilgi ile birlikte, değerleme uzmanlarının bilgi ve deneyimlerine dayanan bir çalışma gerekliliği ortaya çıkmıştır. Bu çerçevede, bu tez çalışmasının amacı, patent değerleme uygulamalarını araştırmak ve farklı teknolojilere ve durumlara göre nicel değerleme yöntemlerinin uygulanabilirliğini ve seçilme kriterlerini FSMH değerleme uzmanlarının deneyimlerine ve bilgilerine dayanarak belirlemektir. Bu amaçla, Türkiye'de, Avrupa'da ve Amerika'da teknoloji transferi alanında çalışan FSMH değerleme uzmanlarının ve profesyonellerinin deneyimlerinden ve bilgilerinden faydalanan nitel bir araştırma yapılmıştır. Uzmanların farklı nicel değerleme yöntemleri hakkında bilgi sahibi olma durumu, farklı nicel değerleme yöntemlerini kullanım durumu, bu yöntemleri kullanma amacı, yöntemlerin zorlukları ve avantajları, sektörlere ya da teknolojilerin olgunluk seviyelerine yöre uygun yöntemler hakkında bilgiler toplanmıştır. Araştırma kapsamında, üniversiteler, TTO'lar, patent ofisleri veya teknoloji yatırım odaklı şirketlerinde çalışan patent değerleme uzmanları ile çeşitli toplantılarda ve konferanslarda, ulusal veya uluslararası patent seminerlerinde konu ile ilgili derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Literatürden derlenen bilgiler ve konu ile ilgili görüşülen uzmanlardan alınan görüş ve öneriler ışığında, uzmanların IP değerleme yöntemlerine ilişkin algılarını daha iyi anlamak ve deneyimlerine göre uygun değerleme yöntemlerini belirlemek için iki tur Delphi anketi yapılmıştır. Anket soru formu, literatürden elde edilen teorik bilgi, ölçek ve kavramlara uygun olarak hazırlanmıştır. Delphi anketinde on sekiz kantitatif değerleme yöntemine odaklanılmıştır. Bu yöntemler; Yeniden Üretme Metodu, Yerine Koyma Metodu, Satış Karşılaştırma Metodu, Karşılaştırmalı Gelir Farkı Metodu, İndirgenmiş Nakit Akışı Metodu, Gelir Artış Metodu, Kar Dağıtım Metodu, Ulaşılabilir Maksimum Kar Metodu, Teknoloji Faktörü, Yatırımın Geri Dönüş Analizi, Teliften Kurtulma Metodu, %25 Kuralı, Satışın % 5'i Kuralı, Karşılaştırmalı Kuvvetli Yanlar Analizi, Risk Ayarlamalı İndirgenmiş Nakit Akışı Metodu, Olasılık Ağacı Analizi, Monte Carlo Metodu ve Reel Opsiyon Fiyatlandırma Metodu. Delphi anketine toplam 15 uzman katılım sağlamıştır. Edinilen bu bulgular, ankete katılan uzmanlara göre Yeniden Üretme Metodu, Yerine Koyma Metodu, Satış Karşılaştırma Metodu, İndirgenmiş Nakit Akışı Metodu, %25 Kuralı, Karşılaştırmalı Gelir Farkı Metodu ve Teliften Kurtulma Metodu yöntemlerinin yaygın olarak tercih edildiğini ve bilindiğini ortaya çıkarmıştır. Gelişmiş değerleme yöntemleri olan Risk Ayarlamalı İndirgenmiş Nakit Akışı, Olasılık Ağacı Analizi, Monte Carlo Metodu ve Reel Opsiyon Fiyatlandırma metotlarının diğer belirtilen yöntemlerle karşılaştırıldığında daha az bilindiği ve paralel olarak daha az olarak kullanıldığı görülmüştür. Ayrıca, maliyet yöntemleri, Satışın %5'i Kuralı ve %25 Kuralı uygulaması kolay olan yöntemlerdir. Henüz tescil edilmemiş ama başvuru süreci devam eden patentlere veya patentle korunmayan/ korunması tercih edilmeyen teknolojiler için ise Yeniden Üretme Metodu, Yerine Koyma Metodu ve Satış Karşılaştırma Metodunun uygun olduğu belirlenmiştir. Patentin değerini belirlerken iyi bir tahmin yapmak için, değerleme amacına ve farklı durumlara göre birden fazla yöntemin kullanılması ve nitel faktörler de dikkate alınmalıdır. Üniversitelerdeki patent değerleme süreclerinde, Yeniden Üretme Metodu, % 25 Kuralı, Satışların % 5'i, Yerine Koyma Metodu, Satış Karşılaştırma Metodu ve Teliften Kurtulma Metodu ankete katılan uzmanlar tarafından en çok seçilen yöntemlerdir. Filiz şirketlerinin patentlerini değerlemek için en uygun yöntemin ise İndirgenmiş Nakit Akışı Metodu olduğu görülmüştür. Teknoloji olgunluk seviyesi 6 ve 6'dan yüksek olan teknolojilerin değerlemeye daha uygun olduğu ortaya çıkmıştır. Ancak her bir değerleme yöntemi için uygun teknoloji olgunluk seviyelerinin değişmekte olduğu görülmüş olup daha derin ve kapsamlı bir çalışma gerekmektedir. Anahtar Kelimeler: Fikri Sınai Mülkiyet Hakları, Patent Değerleme Yöntemleri, Delphi Metodu