Celali isyanları ve Canboladoğlu Ali Paşa isyanının karşılaştırılması

Osmanlı Devleti gücünün zirvesine ulaştığında sosyo-ekonomik problemleri de iyiden iyiye su yüzüne çıkmaya başlamıştı. Avrupa'nın teknik silahlar kullanmaya başlaması ve coğrafi keşiflerle yeni güç kaynakları buluşu gücünü artırırken, Osmanlı Devletini zor duruma düşürmüştür. Öte yandan Osmanlı askeri sisteminin bozulması, medrese öğrencilerinin işsizlik sonucunda Anadolu'da kaos oluşturacak hareketler içine girmeleri, Tımar sisteminin zedelenmesi, köylülerin topraklarını terk etmeye başlaması, vergi toplama usulsüzlükleri, rüşvet, levend ve sekban gruplarının ortaya çıkması Osmanlıların siyasi ve sosyal yapısında bunalımlara yol açmıştır. İşte bu kaos ortamında merkezi yönetimin zayıflayarak olayları kontrol edememesi, Avrupa'da Habsburglar, Doğu'da ise Safevilerle sürekli savaş halinde bulunmasını fırsat bilen, kendi bölgesinde nüfuz sahibi Celali liderleri ve onların peşine takılan halk kitleleri 16.yüzyılın sonu ve 17.yüzyıl başında tüm Anadolu'yu etkileyerek bir anarşi ve isyan dalgası yaratmışlardır. Önemli Celali liderleri olan Karayazıcı, Deli Hasan, Kalenderoğlu ve Canboladoğlu Ali Paşa'nın isyanları dönemin siyasi, ekonomik ve sosyal yapısını yansıtan en önemli örneklerdir. Canboladoğlu'nun isyanını diğerlerinden ayıran en önemli unsur ise Canboladoğlu'nun bağımsız bir devlet kurma girişimi ve isyanının çok boyutlu niteliğe sahip oluşudur. Celali isyanları Osmanlı Devletindeki ekonomik, siyasi, sosyal bozulmaların ve devlet-eşkıya ilişkisinin anlaşılması açısından dönemin en önemli problematiği olarak ortaya çıkar. Osmanlı devletinin isyanlar karşısında uyguladığı politikalar koşullara göre değişmiştir. Anahtar Kelimeler: Celali İsyanları, Levend, Sekban, Canboladoğlu, Osmanlı Devleti, Tımar Sistemi, Eşkıya.