Dede Korkut anlatılarında toplumsal cinsiyet bağlamında dil

Toplumların kültürünü, ruhunu ve düşünce biçimini yansıtan dil, bu düşünsel ve kültürel birikimlerin sonraki kuşaklara aktarılmasında ve sürekliliğinin sağlanmasında önemli bir araçtır. Yaşam biçimi dile aksettiği için dilin söz varlığını ve yapısını da etkiler. Dil ile toplumsal olgular arasındaki bu ilişki, toplumdilbilimin araştırma alanına girer. Toplumların, mensubu olan bireylerden farklı beklentileri ve bu beklentileri belirleyen değişkenler vardır. Bireylerin toplumsal konumları, mezhepleri, yaşları, cinsiyetleri dil kullanımlarını da etkiler. Toplumun kadına ve erkeğe edindirdiği roller, aynı dili konuşmalarına, aynı söz varlığına sahip olmalarına rağmen, kadın ve erkeğin dil kullanımları arasında farklılıklara yol açar. Bu çalışmada Dede Korkut Kitabı'nda, sosyolekt olarak belirlenen cinsiyet değişkeni ekseninde bireylerin dil kullanımı irdelendi. Kadın ve erkek tiplerinin toplumsal cinsiyet rollerinin birbirleriyle gösterdiği yakınlık, kaynak olarak Dede Korkut Kitabı'nın seçilmesinde etkili oldu. Anlatılarda hem kadın hem de erkek söylemlerinin yer alması, toplumsal cinsiyet-dil ilişkisinin her iki cinsiyetin dil kullanımlarının incelenmesine olanak tanıdı. Çalışma giriş, inceleme ve sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın amacı, kapsamı, konu hakkında daha önce yapılmış çalışmalar anlatıldıktan sonra; Dede Korkut Kitabı, toplumdilbilim ve toplumsal cinsiyet ile dil ilişkisi hakkında bilgiler verilmiştir. Çalışmanın inceleme bölümünde Dede Korkut Kitabı'nın mukaddime bölümü ile Oğuz beylerinin başından geçen maceraların anlatıldığı on iki boy taranarak kadın ve erkeklerin dil kullanımları ve anlatıda kadını ve erkeği çağrıştıran unsurlar tespit edilmiştir. Metinler tarandıktan sonra tespit edilen ifadeler ve sözcükler, "Dede Korkut'un mukaddimesinde kadın tasnifi", "kadınlardan söz ederken kullanılan dil", "erkeklerden söz ederken kullanılan dil", "anlatıda kadına ve erkeğe ait unsurlar", "kadın ve erkeklerin dil kullanımları" başlıkları altında çözümlenmiştir. Elde edilen veriler ışığında cinsiyet değişkeninin bireylerin dil kullanımına etkisi hakkında yapılan değerlendirmeler sonuç bölümünde verilmiştir. Anahtar Sözcükler: Dede Korkut Anlatıları, toplumdilbilim, toplumsal cinsiyet rolleri, dil-cinsiyet bağıntısı.