Dede Ömer Rûşenî'nin (Ö. 892) Beyzavî tefsiri haşiyesi Hud suresinden İsra suresine kadar inceleme ve tahkik

Bu araştırmada Dede Ömer Ruşeynî Ziyâuddîn el-Aydînî'nin Beydâvî Tefsiri Üzerine Yazdığı Hâşiye'nin Hûd Suresinden Nahl Suresine kadar olan bölümünün tahkikve analizi yapılmıştır. Eser, müellif tarafından Beydâvî'ye yöneltilen eleştiri ve tenkitler sebebiyle önemli hâşiye ve taliklerden sayılır. Müellif, Beydâvî'ye eleştiriler yöneltmiş, müşkil meseleleri açıklayarak doğru olanı göstermiştir. Lügat, fıkıh ve kelamla ilgili faydalı bilgiler yanında ihtilaflı konular da zikredilmiş, tercih edilen görüş açıkça ortaya konmuştur. Ayrıca eser Osmanlı dönemindeki ilmî canlılığa da işaret etmektedir. Dede Ömer Aydînî'nin şahsi ve ilmi hayatı işlenirken betimleyici analitik tarihsel metot kullanılmıştır. Metnin yazımı, harekelenmesi, nüshaların karşılaştırılması, nakledilen görüşlerin ana kaynaklardaki yerlerinin gösterilmesi hususunda ise tahkik ve talik metodu benimsenmiştir. Araştırmada varılan sonuçların önemlileri şunlardır: Hâşiyede rivâyet, dirâyet ve işârî olmak üzere üç tefsir metodu da kullanılmıştır. Şerh, istidlâl ve istişhâd konularında müellifin sağlam bir ilmî metot takip ettiği görülmektedir. Hâşiyede kitabın açıklığını artıran tefsir ve beyanlar mevcuttur. Aydînî Beydâvî'nin eserini açıklarken tek bir metoda bağlı kalmamış, açıklamalarını da tek yönü esas alarak yapmamıştır. O meseleleri çeşitli zaviyelerden bakmayı başarmıştır. Eserde ele alınan konuların çoğu lügat, nahiv ve belagatle ilgilidir. Dede Ömer, delili olmayan birçok tefsir meselesini reddetmiş, tercihlerinde Kur'ân sünnet ve lügati esas almış, delile göre hüküm vermiştir. Müellifin yaptığı tenkitler ve eleştirilerinde Beydâvî'nin görüşlerini diğer tefsir âlimlerinin görüşleriyle kıyaslaması, onun ilmî kültür ve metodunun sağlamlığına delalet etmektedir