Dicle Nehri'nde su, sediment ve bentik bazı canlı organizmalardaki ağır metal birikiminin araştırılması

ÖZET Bu çalışmada, Dicle Nehrinin altı farklı istasyonundan ve referans istasyon olarak belirlenen Reşan Çayı'ndan mevsimsel olarak alman su, sediment ve bentik karakter gösteren balık {Silurus triostegus, Mastacembelus simack, Afystus haiepensis, Orthrias euphraticus) örneklerinin kas, karaciğer ve solungaçları; yengeç (Potamon fluviatilis ) örneklerinin kas ve karaciğeri; tatlısu salyangozu (Physa acuta) ve midyenin (Unio elongatulus) içorganlar kitlesi; yeşil alg {Spirogyra sp.) de ise total olarak biriken Cd, Co, Cu, Fe, Mn, Ni, Pb ve Zn gibi baza ağır metal konsantrasyonları belirlenmeye çalışılmıştır. Dicle Nehri sedimentindeki ağır metal birikimi, en yüksek Bakır fabrikasının bulunduğu I. İstasyonda, en düşük ise n. İstasyonda belirlenmiştir. IV., V., VI. ve Referans İstasyonlarda ortalama Co, Cu, Mn, Ni, Zn ve Fe değerleri ilkbahar ve yaz mevsiminde yüksek, kış mevsiminde ise düşük değerlerde bulunmuştur. Silurus triostegus örneklerinin kas ve karaciğerindeki ağır metal konsantrasyonları sırasıyla Fe > Zn > Cu > Ni > Mn, solungaçta ise Fe > Zn > Mn > Cu > Ni olarak belirlenmiştir. Karaciğer ve solungaçta ortalama Cu, Zn, Mn ve Fe değerleri yazan en yüksek seviyede bulunmuştur. Kasta Cu ilkbahar ve yazan, Zn sonbaharda, Ni ise kış ve yaz mevsiminde önemli bir artış göstermiştir (p<0.05). Mastacembelus simack örneklerinde Cu, Mn ve Zn en fazla karaciğerde belirlenmiş olup, bunu sırasıyla solungaç ve kas izlemiştir. Karaciğerde Cu, Ni, Zn, Fe, solungaçta Ni ve Mn, kasta ise Fe, Zn, Cu, Mn ve Ni yazın en yüksek değerlerde bulunmuştur. Mystus haiepensis' ia. kas ve solungacındaki ağır metal konsantrasyonları sırasıyla Fe > Zn > Mn > Cu > Ni, karaciğerinde ise Fe > Zn > Cu > Mn > Ni olarakXI belirlenmiştir. Kas dokusunda kışın Mn, ilkbaharda ise Cu ve Zn birikimi diğer mevsimlere göre önemli bir farklılık göstermiştir (p<0.05). Orthrias euphraticus'da Fe, Zn, Mn, ve Cu birikimi, kasa göre iç organlarda daha yüksek seviyede belirlenmiştir. Potamon fluviaülis örneklerinde Cu, Fe, Mn ve Ni karaciğerde, Zn ise kas dokusunda yüksek seviyede bulunmuştur. Unio elongatulus'un içorganlar kitlesindeki ağır metal birikimi, sırasıyla Fe > Mn > Zn > Cu > Ni olarak tespit edilmiştir. İç organlarda ortalama Cu, Ni ve Fe kışın, Zn ve Mn birikimi ise yazan en yüksek seviyede görülmüştür. Physa acuta'nın içorganlar kitlesindeki ağır metal konsantrasyonları Fe > Mn > Cu > Zn > Ni olup Cu, Zn, Mn ve Fe yaz mevsiminde en yüksek seviyede belirlenmiştir. Spirogyra sp.'deki ağır metal konsantrasyonu Fe > Mn > Ni > Cu > Zn > Co olarak bulunmuş ve Cu, Ni, Fe, Co yazan, Zn ilkbaharda, Mn ise sonbaharda ortalama en yüksek seviyede belirlenmiştir. Dicle Nehri'nde bentik bölgede yaşayan ve biyomonitör özelliği taşıyan canlı organizmaları sırasıyla yengeç, salyangoz, ipliksi yeşil alg, midye ve balıkların oluşturmaktadır. Dicle Nehri'nde balıkların kas dokularından, midye ve salyangozların içorganlar kitlesinden elde edilen sonuçlarda ki Cu, Fe, Mn ve Zn değerleri, balık ve yumuşakçalar için önerilen kabul edilebilir değerlerin altında bulunmuştur.