Dikey boyutta bir yerel tarih çalışması: Karye-i Yozgat'tan Elmadağ'a

Osmanlı Döneminde Anadolu'nun önemli şehirlerinden biri olan Ankara, kale ve etrafındaki yerleşim ağıyla günümüzdeki görünümü oluşmuştur. Çalışmaya konu olan Ankara sancağına bağlı Yozgat karyesi de günümüzde Ankara'nın Elmadağ ilçesidir. Diğer taraftan bakıldığında Anadolu coğrafyasında ekonomik faaliyetlerin, ticaret yolu güzergâhını etkisi altına alması Ankara'daki şehirleşmeyi ortaya çıkarmıştır. Nitekim bu çalışma, bir yerel tarih araştırması olup söz konusu karyenin Osmanlı dönemi yapısı idari, sosyal ve ekonomik yönlerden ortaya konulmaya çalışılmıştır. Arşiv belgeleri ve özelikle Fatih Sultan Mehmed döneminde kayıt altına alınan H. 867-M.1463 tarihli, Devlet Arşivleri Osmanlı Arşivi'nde MAD 9 olarak kayıtlı olan Ankara sancağı mufassal tahrir defterlerinden başlayarak, II. Selim dönemine kadar olan süreçte kayda alınan tahrir defterleri çalışmanın temelini oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra 19. yüzyılın ortalarına doğru kayıt altına alınan Temettüat defterleri, araştırmamızın diğer önemli bir kaynağını teşkil etmektedir. Bu kaynaklar dışında, 19. yüzyılın önemli bir kaynak serisi olan nüfus defterlerinden de yararlanılmıştır. Nüfus defterlerinden elde edilen verilerle Yozgat karyesinin demografik verileri aktarılmıştır. Araştırmamızın konusu olan belgelere nazaran Temettuat kaydına göre, Yozgat karyesi 189 hane ile tabi olduğu Bala kazasının en kalabalık köyü ve buna bağlı olarak en fazla vergi getirisi olan yerleşim yeri olmuştur. Bugün Elmadağ ismiyle ve ayrı bir ilçe olarak varlığını devam ettiren Yozgat karyesi, ekonomik olarak Ankara vilayetinin önemli ilçelerindendir. Günümüzde özellikle savunma sanayisinde Türkiye'nin en önemli fabrikalarından biri olan Roketsan, bu ilçenin sınırları içinde bulunmaktadır. 1463, 1522, 1530 ve 1571 yıllarına ait tahrir defterlerinin kayıtlarıyla, üretilen ürünlerin türleriyle ve toplanan vergiler ortaya konulmuştur. Birinci el kaynaklara dayalı olarak ortaya çıkarılan bu çalışma, Cumhuriyet Arşivi'nden elde edilen içeriklerle bütünlüğü sağlayacak biçimde değerlendirilmeye çalışılmaktadır. Yozgat karyesi sadece iktisadi yapısıyla değil, başka özelliklerle de dikkat çekmektedir. Ankara'nın önemli vakıflarından ve Doğan Bey Oğlu Mehmed'e ait olan vakfın söz konusu bugün Elmadağ'a bağlı olan tarihi kayıtlarda Yenişeyh (Yenimahalle) olarak geçen yerleşim yerinde yaptırıldığına ulaşılmaktadır. Yapının hayrat olarak bir cami ve bir zaviyesi olduğuna dair kaydı bulunmaktadır. Bugün cami ve zaviye'nin herhangi bir kalıntısı bulunmamakla beraber sadece Yenişeyh'te bir mezarlık girişinde tarihi sütunlarına rastlanılmıştır. Ayrıca, şeriye sicilleri üzerinden yaptığımız araştırma neticesinde söz konusu vakfın akarı olarak köyde, Kargalı Bağları mevkiinde bir üzüm bağının bulunduğu da ifade edilmektedir. Bu üzüm bağları mevkiinde Recep Paşa adlı kişiye ait bir vakıf kısmı kaydı da bulunmaktadır. Tahrir belgelerinin yanı sıra ele aldığımız diğer belgeler köyün sosyo-ekonomik yapısı hakkında yeterli malumat vermektedir. Buna göre, temettuat defterleri, köyün iktisadi durumunu ortaya koymaktadır. Değerlendirdiğimiz nüfus defterlerinin içerikleri sayesinde, hane sayılarının ortaya çıkarılması ve hane reislerinin mesleklerinin tespit edilmesi mümkün olmuştur. Anahtar Kelimeler: Ankara, Karye-i Yozgat, Tahrir Defterleri, Doğan Bey oğlu Mehmet Vakfı, Elmadağ.