Divan şiirinde toprak

Toprak, insan hayatında çok önemli bir yer tutar. İnsanlar toprak sayesinde karınlarını doyurup barınacak mekâna sahip olmuşlardır. Toprağın insanlar için önemi zamanla yazılı kaynaklarda da topraktan söz edilmesine yol açmıştır. Edebî metinlerin çoğunda toprakla ilgili unsurlara çeşitli vesilelerle yer verilmiştir. Divan şiirinde de şairler toprağın hakirliği, rengi, ölümü hatırlatması vb. özelliklerinden etkilenerek bu özellikleri edebî sanatların yardımıyla şiirlerinde işlemişlerdir. Tez çalışmamızda XIV-XIX. yüzyıllara ait divanlardan seçilen örnek beyitler yardımıyla divan şiirinde toprağın yeri, kullanım şekilleri ve özellikleri ortaya konulmaya gayret edilmiştir. Ayrıca toprakla eş anlamlı kelimelere de yer verilerek bu kelimelerle ilgili unsurlar tespit edilip değerlendirilmiştir. Topraktan yapılan nesnelerin divan şiirinde nasıl işlendiğine bakılmıştır. 'Anâsır-ı erba'anın bir unsuru olan toprağın özellikleri; İslamiyet, tasavvuf, mitoloji ve Türk kültüründeki yeri; din, tabiat ve sosyal hayatta nasıl ele alındığı; topraktan yapılan nesneler; âşık ve sevgili ile ilişkisi vb. hakkında örneklerden de yararlanılarak ayrıntılı bilgi verilmeye çalışılmıştır. Yapılan inceleme metin merkezli olup seçilen örnek beyitler esas alınarak gerçekleştirilmiştir. Seçilen divan metinlerinde bulunan toprak ve toprakla ilgili kelimelerin yer aldığı örneklerin sayısal dökümü tablolar ve şekiller hâlinde verilerek genel durum istatistiksel olarak ortaya konulmuştur. Anahtar kelimeler: Divan şiiri, toprak, gubâr, 'anâsır-ı erba'a.