Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzum parçalar üzerine metin dil bilimi incelemesi

Kaşgarlı Mahmud'un yazmış olduğu Dîvânu Lugâti't-Türk adlı Türkçe-Arapça sözlükte yer alan manzum parçalar, XI. yüzyıl Türk dilinin, Türk halk şiirinin en eski örneklerini gözler önüne sermektedir. Dîvânu Lugâti't-Türk'te, madde başı olarak yer verilen sözcükler, ele alınan konularla ilgili manzumeler ile örneklendirilmiştir. Manzumeler ile ilgili bir metin dil bilimi çalışması yapılmadığı dikkat çekmektedir. Bu tezde, Eski Türk Halk şiirinin en önemli örnekleri olan Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzum parçalar, metin dil bilimsel olarak incelenmiştir. Dil bilimi çalışmalarının çeşitlenerek yayılmasıyla ortaya çıkan metin dil bilimi, metni oluşturan ögelerle birlikte, metni bir bütün olarak ele almaktadır. Metinleri tutarlılık, bağdaşıklık ve bağlaşıklık ilkelerine tabi tutan metin dil bilimi yöntemiyle metin olanla metin olmayan kolayca ayırt edilebilmektedir. Metnin okur ve yazar açısından daha kolay ve açık bir biçimde anlaşılmasını amaç edinen metin dil bilimi ile Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzum parçaların anlaşılırlığı kuvvetlendirilmiştir. Dîvânu Lugâti't-Türk'te yer alan manzumelerde Talat Tekin'in (1989) ve Ahmet Bican Ercilasun'un (2020) çevirileri esas alınmıştır. Dîvânu Lugâti't-Türk'teki manzumeler, metin dil biliminin şu başlıkları ile incelenmiştir: 1. Tutarlılık, a. Yineleme, b. Özelleştirme, c. Genelleştirme, d. Nedensellik, e. Karşıtlık, f. Karşılaştırma, g. Zaman. 2. Gönderimsel Bağdaşıklık, 2. 1. Öncül Bağımsız Gönderim Ögeleri, a. Kişi Adılları, b. Gösterme Sıfatları. 2. 2. Ardıl Bağımlı Gönderim Ögeleri, a. İyelik Ekleri, b. Belirtme Durum Eki, c. Kişi/Şahıs Ekleri. 2.3. Biçimsel Sözlüksel Bağdaşıklık, a. Bağlaçlar, b. Değiştirim, c. Eksilti. Bu tez, Giriş (Çalışmanın Konusu ve Amacı, Çalışmanın Sınırlılıkları, Kapsamı ve Yöntemi, Konu Üzerine Yapılan Başlıca Araştırmalar), 1. Bölüm: Kaşgarlı Mahmud ve Dîvânu Lugâti't-Türk (Dîvânu Lugâti't- Türk'teki Manzum Parçalar), 2. Bölüm: Metin Dil Bilimi, 3. Bölüm: İnceleme (Dîvânu Lugâti't-Türk'teki Manzum Parçalar Üzerine Metin Dil Bilimi İncelemesi), Sonuç (Değerlendirme), Kaynaklar ve Ekler bölümlerinden oluşmaktadır.