Doğu Karadeniz Bölgesi'nde uluslararası göçün toplumsal etkileri

Doğu Karadeniz ve Gürcistan sınır coğrafyasında, tarihi yüz elli yıla yaklaşan sınır asimetrilerine dayalı bir göç sisteminin var olduğu iddiası ile yola çıkan bu çalışmanın öncelikli amacı bu göç sistemini genel hatları ile tanımlamak ve sonrasında Sarp Sınırının 1988 yılında geçişlere açılmasının ardından gerçekleşmeye başlayan nüfus hareketlerinin etkisi ile Doğu Karadeniz Bölgesi'nde meydana gelen toplumsal değişim dinamiklerini nüfus hareketi dahilindeki Türk aktörlerin deneyimlerine odaklanarak ortaya koymaktır. Konunun kavramsal ve teorik dayanaklarını göç çalışmaları literatürü açısından göç sistemleri ve ulusaşırı alan yaklaşımları; sosyal teori açısından ise Zygmunt Bauman'ın modernite açıklamaları ile Thorstein Veblen'in aylak tanımı oluşturmaktadır. Ayrıca, Sarp Sınırındaki nüfus hareketliliğinin özelleşmiş bir türünü açıklamak için "döngüsel sınır turizmi" kavramı türetilmiştir. Belirlenen amaca ulaşabilmek için ilk olarak genişletilmiş bir tarihsel arka plan çalışması ile sınırın Türkiye ve Gürcistan tarafında kalan sınır bölgelerinin nüfus hareketi temelli toplumsal değişim dinamikleri incelenmiştir. Sonrasında niteliksel olarak dizayn edilen bir etnografik bir saha çalışması aracılığıyla, Rize ve Batum arasında kalan coğrafyada katılımcı gözlem ve görüşme metotları kullanarak aktörlerin deneyimleri verileştirilmiş, bu veriler tematik analize tabi tutularak bulgulara ulaşılmıştır. Sonuç olarak ortaya konulan analizde Doğu Karadeniz-Gürcistan Göç sisteminin kapalı sınır döneminin birbirinden ayırdığı, aynı zamanda Bauman 'sal anlamda katı ve akışkan modernite dönemlerine denk gelen iki parçası resmedilmiştir. 19.yy. ve 20.yy.'ın ilk çeyreğindeki nüfus hareketlerinin yer aldığı ilk dönem göçlerin belirleyicisi olan sınır asimetrileri bölgedeki ekonomik yapılanmalar arasındaki fark ve Osmanlı Devleti ile Çarlık Rusya arasındaki politikalardır. Dönemin göçmen tipolojisi daha çok kahramanlığa dair sıfatlarla anılan ekonomik motivasyona sahip göçmen aktörler ile politik sebeplerle göçe teşvik edilen (zorunlu olsun-olmasın) kişilerden oluşmaktadır. Bu göçler, günümüz göçleri açısından hafıza oluşturmaları anlamında güncel göç hareketlerinin bilinç altı görünümü olarakta değerlendirilmiştir. Göç sisteminin 20.yy'ın sonu ve 21. yy 'ın başına denk gelen ikinci dönemi ise, çağdaşlarına nazaran her anlamda (insan, sermaye, meta) hareketliliğe vurgu yaparak kuramını açıklayan Bauman'ın tanımladığı akışkan modernizm evresine denk gelir. Bu dönemin nüfus hareketliliğinde baskın sebepler, sınır ticareti, iş gücü arzı, turizm ve illegal ilişki ağlarına dahil olmadır. Bireysel aktörler dikkate alındığında, katı evreye nazaran Türk nüfus için dolanım ticari ve turistik hareketlilik alanlarında yoğunlaşmakta ve daha anti kahraman yaklaşan bir görünüm oluşturmaktadır. Sınırın bu dönemdeki asimetrileri ticari açıdan değerlendirilecek olursa 2000'li yıllara kadar ülkelerin periferilerinde yer alan sınır bölgeleri oluştururken, özellikle Doğu Karadeniz Bölgesi ticaretin aktif mekanıdır. 2000'li yıllardan sonra ticari hat Türkiye ve Gürcistan'ın merkez illerinden domine edilirken, sınırın ticari ilişkiler yoğunluğu Gürcistan'a kaymıştır. Bunun yanında Batum'un bir turizm ve kumarhaneler şehri olarak kentleştirilmesi, şehri Türk turistler için bir cazibe merkezi haline getirmiştir. Söz konusu turizm hareketi tanımı, literatürdeki turizm tanımlarını zorlayarak tekrar eden ve ilişki ağlarını genişleten bir tipolojiye evrilerek bu çalışmada döngüsel sınır turizmi olarak tanımlanmıştır. Bunun yanında bu turizm aktivitesi içinde kumar ve ticari seks odaklı geçiş gerçekleştiren, bölgede hemen herkes tarafından bilinirliği olan bir turist grubu oluşmuştur. Bu çalışmada bu gurup "Olmamış" olarak adlandırılan bir sosyal tip olarak tanımlanarak incelenmiştir. 1988'den günümüze kadar gerçekleşen nüfus hareketleri toplumsal değişim özelinde değerlendirildiğinde "Olmamış" sosyal tipinin oluşumu, bölgenin geleneksel sosyolojik dokusunun çözülmesinin bir görünümü olarak en çok dile getirilen konudur. Bunun yanında Türk ve Gürcü kimliklerine yüklenen anlamlar zamanla her iki ülke halkı nezdinde de değişime uğramış, ön yargılar kimi zaman kırılırken kimi zaman yeniden üretilmiştir. Süreç Türk ve Gürcü kimlikleri arasında belirgin bir hiyerarşi oluşmamasına rağmen, zaman zaman Türk nüfusun ekonomik güce dayalı bir üst konum talebi oluşmaktadır. Ancak bu durumun en beliğin tezahürü 2000'li yıllarda Doğu Karadeniz'de vasıfsız işçi pazarında Türklerin işveren, Gürcülerin ise emektar konumunda olmalardır. İlk bakışta Türklerin "lehine" gibi görünen bu konumlanma, Türklerin vasıfsız işlerden el çekmesine sebep olmakta, özellikle çay tarımı üzerinden arazi sahipliğine dayalı üretime katılmadan kazanç elde etmeleri yoluyla Türk nüfusu Veblen'sel anlamda aylaklaştırmaktadır. Bu aylaklaşmanın en önemli sosyal bedeli özellikle genç nesil açısından vasıfsız işçilik becerilerinin yitirilmesi ve işsizliktir. Bunun yanında sınırda deneyimlenen ulusaşırı kriminializasyon faaliyetleri sonucu bölge daha öncesinde deneyimlenmemiş ulusaşırı sivil toplum pratiklerinin de icra edildiği bir coğrafya haline dönüşmüştür. Kısaca ifade etmek gerekirse bahsi geçen bu ikinci dönem Doğu Karadeniz Bölgesi için uluslararasılaşma dönemidir. Çalışmada, nüfus hareketliliği ve toplumsal değişimin temel aktörleri olan bireylerin deneyimleri ile ortaya koyulan bu bulguların değerlendirilmesinin akabinde, bölgede çok aktörlü bir dengenin daha ideal olacağı kanaati ile; Türkiye-Gürcistan sınır bölge ortaya koyulan problem ve fırsat alanlarını daha detaylı betimlemek ve mevcut durumu daha iyiye taşımak adına sosyal araştırma ve sosyal politika yapma-uygulama için geliştirilmiş, sınırın her iki tarafındaki devlet sistemlerine entegre ve sivil toplumuda kapsayan bir sınır yönetim modeli önerisi ile nihayetlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Doğu Karadeniz-Gürcistan göç sistemi, döngüsel sınır turizmi, sınır ticareti, Sarp Sınırı, ulusaşırı göç