Ebû Temmâm'ın Bâbü'ş-Şeyṭân min Kitâbi'ş-Şecere adlı eserinde İslam mezheplerinin tasnifi

İslam literatüründe sayısız maḳâlât eseri kaleme alınmış, bu eserlerin bir kısmı zamanla kaybolup giderken bir kısmı da İslam mezhepleri tarihinin önemli kaynakları arasında yerini almıştır. Henüz geçtiğimiz yüzyılda keşfedilen ve hak ettiği değere ulaşmayı bekleyen Bâbü'ş-Şeyṭân, İsmâiliyye mezhebine mensup Ebû Temmâm'ın Kitabüş-Şecere adlı eserinin bir bölümüdür. Kitabüş-Şecere'de cinler, şeytanlar, iblisler ve insanlar gibi çeşitli varlık türlerini inceleyen Ebû Temmâm, Bâbü'ş-Şeyṭân'da ise İslam mezheplerine yer vermektedir. Eserde İslam mezhepleri yetmiş üç fırka hadisine göre tasnif edilmiştir. Amelleri imandan sayanlar, amelleri imandan saymayanlar ve imametin Hz. Ali'nin hakkı olduğunu düşünenler olmak üzere üç ana başlık altında fırkaları tasnif eden Ebû Temmâm, her başlık altında yirmi dört fırkaya yer vermiştir. Yetmiş üçüncü fırka ise Ebû Temmâm'ın kendi fırkasıdır. Bu şekilde bir tasnifle kendine özgü olan eser, üslubuyla da diğer eserlerden ayrılmaktadır. Tevillerin ve Esas, Nâtıḳ, Ḳalem, Levḥ, Cenâh gibi birtakım bâtınî ögelerin kullanımı da esere farklılık katmıştır. Eserinin başında zâhir ehlini dışlayan, ağır ithamlarda bulunan Ebû Temmâm, esrinin sonunda ise bütün ayrılıkların ortadan kalkması için çözüm sunmakta, tüm görüşlerin aslında aynı kökten meydana geldiğini ve ortak kök olan bâtın çatısı altında bir araya gelerek ayrılıkların ortadan kalkacağını iddia etmektedir. Bu iki uç arasında kalan fırkalar ile ilgili anlatımının ise, daha mutedil, objektif olma gayesi taşıdığını söyleyemesek de, çarpıtma ve tahriften uzak olduğu söylenebilir. Eserinin büyük kısmını teşkil eden bu bölümde Ebû Temmâm, kendi görüşlerini birkaç yer dışında dile getirmemiş, dışardan bir gözle fırkaları anlatmaya çalışmıştır. Bâbü'ş-Şeyṭân, gerek tasnif sistemi, gerek üslubu, gerekse de İsmâilî bir müellifin mezheplere bakışını göstermesi açısından değerli bir kaynak olup hakkında etraflıca bir çalışma yapılmasını hak etmektedir.