Efes Artemisionu'ndaki anonim türbe

Bu çalışmanın konusu olan Artemision'daki türbe konumu ve mimarisi ile, Selçuk'ta bulunan diğer türbelerden farklıdır. Eser, Selçuk şehir merkezine uzakta ve sınırları kısmen belirlenmiş olan Ayasuluk yerleşmesinin dışında; Arkaik çağdan beri kullanılan bir kutsal bölge içerisinde bulunmaktadır. Devşirme malzemenin sık kullanımı, kubbe ve kasnak düzenlemesindeki farklılıklar ve kazılar esnasında çevresinde açığa çıkarılan yapı kalıntıları yapıyı son derece önemli kılmaktadır. Yapının otantikliği açısından, özgün yapım tarihine yakın dönemlerde yapılan ekler dışında, modern zamanlarda fazla müdahale görmemiş olması ve şehir merkezine daha yakın olan benzerlerinde olduğu gibi yanlış restorasyonlardan dolayı kalıcı zararlar almamış olması da son derece önemlidir. Yapı zamanla fazlasıyla aşınmaya uğramış olsa da üzerindeki birçok özgün yapım izi halen gözlemlenmekte ve dönem mimarisi hakkında yeni bilgiler ve deliller sunabilmektedir. Bu çalışma, türbeyi ayrıntılı bir biçimde tanımlayıp belgelemeyi ve benzerlerinden ayıran tüm özelliklerini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada ilk olarak Efes ve yöresinin tarihçesine değinilmiş, kültürel ve siyasi olaylara paralel olarak kentin mimari dokusunun gelişiminden kısaca bahsedilmiştir. Kentin, Beylikler dönemindeki fiziksel yapısı, döneme veya daha yakın geçmişe ait kaynaklarla ve mevcut mimari kanıtlarla sunulmaya çalışılmıştır. Efes'in gerek 17. yüzyıla kadar önemini korumuş bir liman kenti olması, gerekse Kudüs hac yolu üzerinde yer alması fazlasıyla ziyaret edilmesine sebep olmuştur. Ziyaretçilerin aktarımları çalışmanın bu bölümünü şekillendirilmesinde büyük rol oynamıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde Batı Anadolu Beylikler mimarisinin genel özellikleri üzerinde durulmuştur. Yunan ve Roma mirasının devir alındığı bir bölgede gelişen ve Klasik Osmanlı'ya geçişi sağlayan bir mimarinin, doğu bölgelerindekinden farkları ve bunların nedenleri incelenmiştir. Türbe mimarisinin gelişimine ve Beylikler dönemi türbelerinin genel özelliklerine kısaca değinildikten sonra, kentteki tüm türbeler çizimlerle de desteklenerek detaylı bir şekilde tanıtılmıştır. Sonraki bölümde çalışmanın asıl konusu olan Efes Artemisionu'ndaki türbe anlatılmıştır. Öncelikle, yapının bulunduğu bölge, yapılan kazı sonuçları da değerlendirilerek tanımlanmaya çalışılmış, sonrasında çizim, modelleme ve fotoğraflarla desteklenerek yapı belgelenmiştir. Buna göre hem türbe hem de yakın çevresi için kullanım ve yapım evreleri incelenmiştir. Bezemeler, mezar taşları ve devşirme malzemeler ayrı başlıklarla tanıtılmıştır. Eser, bulunduğu son derece önemli bölgedeki yeri göz önünde bulundurularak kentteki veya yakın bölgelerdeki diğer Beylikler eserleriyle karşılaştırılmaya çalışılmıştır. Barındırdığı dönem eklerine ve ilk haline dair fikirler değerlendirilirken, benzerlik gösterdiği başka eserler de örnek olarak sunulmuştur. Aynı bölümde eserin korunmasına yönelik hazırlanmış önerilere de kısaca değinilmiştir. Türbe, hemen yanında bulunan Artemis Tapınağı'nda defalarca çalışmalar sürdürülmüş olmasına rağmen, kapsamlı incelenmemiştir. Yapı, hiçbir modern müdahale görmemiş olup, tüm tarihi izleri üzerinde barındırmaktadır. Bölgedeki çağdaşlarından mimari açıdan da büyük farklılıklar göstermektedir. Erken dönemlerde maruz kaldığı alışılmadık müdahaleler ve çevresindeki buluntular ise yapıyı daha da özel kılmaktadır. Yapı, bu özellikleriyle, yapıldığı dönemin yaşantısına ve mimarisine ışık tutarak, yeterince bilinmeyen Ayasuluk kenti hakkında daha somut bilgiler sunacak niteliktedir.