Eski Türkçede ok/ök enklitiği

Enklitikler, Türklük bilimi çalışmalarında son dönemlerde önem kazanan ve araştırmacıların daha çok çalıştıkları bir konu olmuştur. Çağdaş Türk lehçelerindeki bazı müstakil enklitikler üzerine yapılan birtakım çalışmalar bulunsa da bunların sayısı çok azdır. Tarihî Türk lehçelerindeki bir enklitiğin müstakil olarak bütün ayrıntılarıyla kapsamlı bir şekilde incelendiği bir çalışma mevcut değildir. Bu nedenle Eski Türkçede ok/ök Enklitiği başlığı altında hazırlanmış bu tezde Eski Türkçe döneminde yoğun bir kullanıma sahip olan oḳ/ök enklitiğinin cümle içinde kendinden önce gelen ağırlayıcılar ile kurduğu semantik ve dilbilgisel ilişki incelenmiştir. Çalışmada öncelikle yapılan literatür taramasının verileri değerlendirilerek klitik ve enklitik terimleri kapsamlı bir şekilde açıklanmıştır. Bu sayede çalışma sağlam bir zemine oturtulmuştur. oḳ/ök enklitiği hakkında farklı araştırmacıların düşünceleri ve çalışmaları ortaya konulduktan sonra bu parçacığın etimolojik arka planı incelenmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan metin analizi tekniği kullanılmıştır. Bulgular morfolojik ve sentaktik açıdan incelenmiştir. Eski Türkçede varlık gösteren bu yapı, eklemlenme açısından on bir temel örüntüye ayrılabilir: i. ağırlayıcısı belirsiz olanlar, ii. isim olan ağırlayıcılardan sonra, iii. sıfat olan ağırlayıcılardan sonra, iv. zarf olan ağırlayıcılardan sonra, v. yer tamlayıcısı olan ağırlayıcılardan sonra, vi. zamir olan ağırlayıcılardan sonra, vii. sayı olan ağırlayıcılardan sonra, viii. fiilimsi olan ağırlayıcılardan sonra, ix. eylem olan ağırlayıcılardan sonra, x. edat olan ağırlayıcılardan sonra ve xi. leksikalleşmiş yapılar. Oluşturulan bu örüntüler pek çok alt örüntüye de sahiptir. Kurulan örüntüler ile sanılanın aksine oḳ/ök enklitiğinin kısıtlı bir işlevi ve anlam çerçevesi bulunmadığı ortaya konulmuştur. Bu yapının ağırlayıcı ile kurduğu ilişkinin onun işlevsel perspektifini ve semantik değerlerini belirlediği ortaya çıkmaktadır. Sonuç olarak Eski Türkçede oḳ/ök enklitiği, tek bir sözcük türü ve sözcük grubuyla sınırlı şekilde kullanılmamış; aksine söz konusu dönemde yaygın bir kullanım alanına erişmiştir. Bu çalışmanın bize gösterdiği üzere Türkçede enklitik ve ağırlayıcı ilişkisini inceleyen kapsamlı çalışmalar yapılmalıdır. Bu çalışma Tarihî Türk lehçelerine yönelik yapılmaya çalışılan dilbilimsel yaklaşımlara yeni bir katkıda bulunmuştur.