Fear in Evliya Çelebi's Seyahatname: Politics and historiography in a seventeenth century ottoman travelogue

Bu çalışma on yedinci yüzyıl seyyahı Evliya Çelebi'nin Seyahatnâmesi'ndeki korku anlatılarını incelemektedir. Evliya Çelebi'nin on yedinci yüzyıl'da Osmanlı'daki dönüşüme nasıl iştirak ettiğini, bu dönüşümü nasıl gözlemlediğini ve değerlendirdiğini anlamak için Evliya Çelebi Seyahatnâmesi'nde korku (havf) kelimesinin kullanımları incelenmiştir. Bu bağlamda, bu çalışma farklı politik aktörlerin on yedinci yüzyıl dönüşümünü nasıl kavradığı ve kendi dünyalarında nelerden korktuklarını ele almak için Evliya Çelebi'nin kendi korkularına ve Evliya Çelebi tarafından anlatılan diğer politik aktörlerin korkularına yoğunlaşmaktadır. Evliya Çelebi'nin kendi korkuları dört başlık altında sınıflandırılmıştır: merkez-kaç kuvvetlerden korku, doğaüstü varlıklardan korku, doğadan korku ve Tanrı'dan korku. Akabinde, bu çalışma Evliya Çelebi'nin anlatısında en çok korku salan politik figür olarak resmedilen on yedinci yüzyıl paşalarından İbşir Mustafa Paşa'yı anlamaya çalışmaktadır. Bu noktada amaç, bir birinci şahıs anlatısını yani Seyahatnâme'yi, tarihin bir kaynağı olarak kullanmaktır. Bu amaçla Seyahatnâme'deki korku anlatıları Îsâ-zâde Târîhi, Abdurrahman Abdi Paşa Vekâyi'-Nâmesi, Târih-i Gılmânî, Târih-i Nâ'ima, and Solak-zâde Tarihi gibi Seyahatname'nin çağdaşı anlatı kaynakları ile karşılaştırılmaktadır. Çalışmanın sonuçları şöyledir: İlk olarak, Evliya Çelebi çoğunlukla haydut korkusu ya da paşa korkusu gibi "dünyevi" korkuları dillendirmektedir. Bu sebeple, korku öznelerini çalışırken özgül tarihsel bağlamlarını hesaba katmak zorunludur. Bu çalışma için bu özgül tarihsel bağlam on yedinci yüzyıl Osmanlı Devleti'nin siyaseti ve hegemonyasının sınırlarıdır. Bunun yanında bu tez Evliya Çelebi'nin korku tasvirlerindeki tercihlerinin sadece patronaj ilişkileri ve kariyer hedefleri çerçevesinde yapılmadığını göstermektedir. İbşir Mustafa Paşa vakasında Evliya Çelebi'nin korku kelimesini kullanımlarındaki değişimler, kişisel çıkarlarının ve politik görüşlerinin de on yedinci yüzyıl Osmanlı siyasetini değerlendirirken onu etkilediğini ortaya koymuştur. Anahtar sözcükler: Evliya Çelebi, Seyahatnâme, korku, havf, duygular tarihi, birinci şahıs anlatısı, İbşir Mustafa Paşa, on yedinci yüzyıl, dönüşüm, devlet