Fiziksel çevrenin kamusal alan kullanımına olan etkisinin davranış örüntüleri kavramı üzerinden sosyal medya aracılığıyla incelenmesi: Caddebostan Sahili alan çalışması

İnsan ve çevre ilişkilerinin açıklanması doğrultusunda çevre kavramını ilişkin oldukça çok sayıda tanımlama yapılmıştır. Bu tanımların her biri ayrı ayrı çevre tanımları yapmış olsalar da bu tanımlamalardan çıkarılan ortak sonuç, çevrenin sahip olduğu birçok özellik nedeniyle çok boyutlu karmaşık bir kavram olduğudur. Çevre kavramına ait kapsayıcı bir tanım ancak ve ancak bütün boyutlar dikkate alındığında yapılabilecektir. Fiziksel çevre kavramı ise çevreden türetilen bir kavram olarak çevrenin özellikleri doğrultusunda tanımlanmak durumundadır. Birbirinden farklılık gösteren çevreler, farklı fiziksel özellikler gösterecektir. Bu sebeple çevre kavramının açıklayıcı ifadesini ortaya koyabilmek, fiziksel çevre hakkında düşünce üretebilmek için önem taşımaktadır. Bu tez çalışmasının ilk bölümünde, karmaşık ilişkiler bütünü olarak adlandırılan çevreyi anlamlandırmak adına geliştirilen ve çevre kavramına sistematik bir bakış getiren çevre modelleri yaklaşımı tanıtılmıştır. Çevre modelleri yaklaşımı kapsamında fiziksel çevreyi birbirinden farklı açılarda ele alan dört ana model aktarılmıştır. Bu modeller, mekanistik, algısal-kavrayışsal-güdüsel, davranışsal ve ekolojik çevre modelleridir. Ekolojik çevre modeli, çevre kavramına yaklaşımındaki tümellik, tanımlamış olduğu çevre özellikleri üzerinden fiziksel çevreyi analiz edilebilir üniteler halinde incelemesi ve fiziksel çevre-insan ilişkilerini karşılıklı etkileşime dayalı olarak ele alması sebepleriyle tezin kuramsal çerçevesi olarak benimsenmiştir. Daha sonra bu modelin, fiziksel çevreyi analiz etmek üzere geliştirdiği çevre üniteleri, davranış ortamı ve davranış örüntüleri kavramları açıklanmıştır. Mimarlık pratiğinin icra alanı olan çevre, insan ve fiziksel çevre ilişkisinin doğrudan gözlemlenebildiği fiziksel mekan ve alanları içinde barındırmaktadır. Bu ilişkinin doğrudan gözlemlenebildiği alanların başında kamusal alan gelmektedir çünkü kamusal alan, "başkasının" varlığının kabul edildiği ve başkası tarafından izlenildiğinin farkında olunan alandır. Toplumun her kesiminden insanın kullanımına açık olan, toplum yaşantısının, kamu hayatının cereyan ettiği bu alan, fiziksel özellikler üzerinden çevresiyle tanımlanmakta ve aynı zamanda çevresini tanımlamaktadır. Bu anlamda, kamusal alan, fiziksel çevrenin parçası olarak bir çevre ünitesi niteliğindedir ve ekolojik çevre modeli kapsamında analiz edilebilir. Kamusal alanın, fiziksel çevre ünitesi olarak ele alınması ve ekolojik çevre modeli kapsamında aktarılan kavramlar üzerinden değerlendirilmesi, tez çalışmasının, kamusal alan ve fiziksel çevre ilişkisi ile ilgili kısmında yer almaktadır. İnsanı, eylemleri üzerinden fiziksel çevreye bağlayan ilişki yalnızca davranışlar üzerinden incelenebilir. Bir davranış, o davranışı oluşturan eylemlerin sürekli olarak yinelenmesi sonucu o davranışın gerçekleştiği ortamda süreklilik gösteren bir davranış örüntüsü oluşturur. Davranışın, davranışı gerçekleştiren kişiden bağımsız olarak süreklilik gösteren şekilde davranış ortamında gözlemlenebilmesi sonucu o davranış, ampirik veri oluşturan fiziksel çevre ünitesi haline gelir. Davranış örüntülerinin ampirik veri üretme özelliği çevrenin analiz edilebilirliğini sağlayan en önemli niteliktir. Davranış örüntüleri bu anlamda veri olarak değerlendirilirken, ekolojik çevre modeli kapsamında bu veriyi sağlayan yöntemler birtakım gözlem, notasyon ve anket çeşitleridir. Günümüz dijital çağının getirisi olan sosyal medya araçları veri toplamak amacıyla bu yöntemlere dahil edilebilir. Temelde, davranışın zaman ve mekan ile olan bağını not ederek, incelenen alanda gerçekleşen davranış örüntülerini belirleme amacı taşıyan yöntemler, sosyal medyanın zaman-mekan bilgileri sağlayan eş-zamanlı ve kolay ulaşılabilir özellikleriyle örtüşmektedir. Ek olarak, geleneksek yöntemlerden daha hızlı bir veri toplama süreci sağlamaktadır. Tez çalışmasının ilgili alan araştırması bölümünde, sosyal medya aracı olan Foursquare -internet tabanlı web sitesi- zaman, mekan ve kullanıcı tercihleri ile ilgili geniş bir veri alanı sağlaması nedeniyle veri toplama aracı olarak seçilmiştir. Foursquare'de dış mekan başlığı altında kullanıcıların en çok ziyaret ettiği dolayısıyla en kapsamlı ve çeşitli kullanım değerlendirilmesinin yapılabileceği kamusal alan olarak birinci sırada Caddebostan Sahili gözükmektedir. Bu sebeple, fiziksel çevrenin kamusal alan kullanımına olan etkisini incelemek için araştırma alanı olarak Caddebostan Sahili seçilmiştir. Tez çalışması kapsamında tanıtılan çevre, fiziksel çevre, davranış örüntüleri kavramları, içeriklerine uygun bir şekilde çalışma alanına uyarlanarak, kullanıcı davranışlarından sağlanan veriler ile fiziksel çevrenin kamusal alan ile olan ilişkisine dair mekânsal bilgiler elde edilmiştir. Bu mekânsal bilgiler değerlendirilerek fiziksel çevrenin kamusal alan kullanımı üzerindeki etkisi değerlendirilmiştir. Sonuçta, bu etkinin yalnızca fiziksel çevrenin oluşturduğu tek taraflı bir etki olmadığı aksine kamusal alanı da içeren karşılıklı bir etki olduğu görüşüne varılmıştır. Buna göre, fiziksel çevre ile yapısal olarak şekillenen kamusal alandaki mekanlardan, tek veya az sayıda davranışa imkan vererek belirli bir kullanım biçimi ile tanımlanan mekanlarda, davranışın, mekanla özelleştiği; davranışın çeşitlenerek farklı kullanım biçimleri oluşturduğu durumda ise davranışın mekanla özelleşemediği görülmektedir. Çevreyi şekillendiren meslek disiplinlerine mensup olarak tasarımcılar, daha etkin kullanılan, ihtiyaçlara daha iyi cevap veren, bu anlamda başarılı sayılabilecek kamusal mekanlar oluşturmak için mekanların organizasyonunu ve kurgusunu, davranış ortamında, fiziksel çevre ve kullanıcı arasında uyumlu bir ilişki yaratacak şekilde yapmalı ve tasarlanacak alandaki mevcut çevre ilişkileri ağını iyi analiz ederek kavramalıdır. Bu tez çalışmasında, bu ilişkiler ağı, sosyal medya aracılığıyla, kullanıcı davranışları üzerinden incelenmiştir. Sonuçta, kullanıcılarından elde edilen bilgilerden hareketle başlayan tasarım sürecinin, başarılı kamusal mekanlar oluşturma adına önem taşıdığı düşünülmektedir. İleriye yönelik olarak, mekan kullanımını değerlendirmede sosyal medya araçlarının sağladığı avantaj ve getirdiği dezavantajla ilgili disiplinler arası bir çalışma önerilmektedir.