Formel ve enformel kamusal mekan: ataşehir barbaros mahallesi ortak mekanlar ve kullanim pratikleri

Toplumsal olgunun, mekandan bağımsız kavranamayacağı savı ile birlikte, sosyal bilimler çalışmalarında toplumsal olanı, mekan zemininden okumak temel yönelimlerden biri olmuştur. Sosyal bilimlerde yaşanan bu değişimin, mimarlık/planlama gibi tasarım dünyasına yansımaları ise daha geriden gelmiş, Türkiye'de toplumsal olanın mekandaki kodlarına yönelik çalışmalar, yeni bir olgu olarak akademik dünyaya girmiştir. Özellikle planlama ve mimarlık disiplinlerinde sıkça kullanılan fiziksel analizler ve üretilen haritalar mekanı okuma, yorumlama ve kavramada önemli bir etken iken; toplumsal ilişkileri, gündelik hayatı, mekanın dinamiklerini ortaya koymada yetersiz kalmış ve yeni arayışlara gidilmiştir. Tasarım dünyasında mekana gömülü sosyal gerçekliklerin izini sürebileceğimiz çalışmaların nasıl deneyimlenebileceği, fiziksel olanın toplumsal olanla nasıl buluşabileceği sorunsalı, bu çalışmanın çıkış noktasını oluşturmaktadır. İstanbul'da formel yollar ile üretilmiş park, meydan, AVM gibi mekanların nasıl kullanıldığı ve üretildiği hakkında sorular tartışılırken, yaşayanların öz-örgütlülüğü ve kolektif üretimi sonucu oluşmuş enformel yerleşimlerdeki kamusal mekanların kullanımı ve üretimi üzerine bir değerlendirmede bulunmak, kentsel ve mimari perspektifte anlamlı hale gelmiştir. Mekansal üretim süreçlerine göre, formel ve enformel olma halinin birlikte incelenebileceği bir yerleşim olan Ataşehir Barbaros Mahallesi'nde, gecekonduluların kullanıcısı olduğu kamusal mekanlar üzerine bir değerlendirme yapılması amaçlanmıştır. Çalışmanın hedefi formel ve enformel mekanlarda fiziksel ve sosyal bazlı bir kamusal mekan okumasıdır. Tüm bu girdilerden hareketle, "Formel ve enformel gelişimler sonucu oluşmuş kamusal mekanların üretimi ve bu mekanların kullanım pratikleri nasıldır?" sorusu çalışmanın ana sorunsalı olmuştur. Dönüşümün ivmeli bir şekilde yaşandığı Ataşehir'de, gecekondu hayatının süregeldiği bir mahalle ile yerel ve merkezi idarelerin plan kararları ile desteklenmiş, büyük mimari grupların faaliyetlerini sürdürdüğü "yeni bir yaşam alanı" olarak sıklıkla lanse edilen Batı Ataşehir'in mekânsal çakışmaları, araştırmanın yer seçimi için en önemli kriter olmuştur. Barbaros Mahallesi'nde var olan farklı iki tür gündelik hayat ve mimari doku, zıtlıkları ve benzerlikleri ile kamusal mekan araştırmaları için potansiyel sunmaktadır. Mahallede yaşanan kentsel dönüşüm projesi nedeniyle beklenen yıkım ve geçicilik halinin kayıt altına alınarak, kentsel hafızaya kazandırılmasının da önemli olduğu düşünülmektedir. Bu nedenler ile tezin saha araştırması için Barbaros Mahallesi seçilmiştir. Çalışmanın kavramsal boyutunu, mekan ve mekana ilişkin birikim oluşturmuştur. Tezin ikinci bölümünde, öncelikle mekan kavramı ve onunla ilişkilenen bilgi birikiminin, hangi dönemlerde ve nasıl geliştiği ortaya konmuştur. Tarihsel olarak mekan kavramının içeriğinin ve bu içeriğin nasıl değiştiği incelenmiştir. Mekana ilişkin katkı sağlayan düşünürlere yer verilerek, mekan üzerine söylemler ele alınmıştır. Mekanın hem sosyal, hem de fiziksel özelliklerine referans veren düşünceler ya da çalışmalar incelenmiştir. Tamlamaların ötesinde, mekanın toplumsal ve fiziksel boyutlarıyla birlikte ele alınması gerekliliği, bu çalışmanın literatür açısından temel çıkış noktası olmuştur. Bu bağlamda mekan kavramı, bu kavramın boyutları, üretim süreçleri ve gündelik hayata yansımaları incelenmiştir. Mekanın çok boyutluluğu üzerine yapılan tartışmalardan hareketle, tezin araştırma sorusunu kapsayan ve alan araştırmasına konu olan, 'kamusal mekan' ve 'enformel mekan' kavramları ele alınmıştır. Tez kapsamında oluşturulmuş olan literatür araştırması, kamusal mekanın enformel yerleşimlerde nasıl şekillendiğine dair tartışmalara bir başlangıç olarak değerlendirilmiştir. Literatür araştırmasında elde edilen verilerle, tezin üçüncü bölümünde Barbaros Mahallesi'nin tarihsel süreç içerisindeki mekansal gelişimi sorgulanmıştır. Bu çalışma tarihsel bir okuma niteliğinde olmayıp, mekânsal üretimin kentsel politikalar ve müdahaleler eliyle dönüşümünün kronolojik bir izleği niteliğinde olmuştur. Ulusal ve yerel ölçekte çok boyutlu, çok aktörlü bu gelişim sürecinin ortaya konması, dönemin sosyo-ekonomik gelişimi bağlamında hem formel hem de enformel gelişimin izinin sürülmesi hedeflenmiştir. Bu bağlamda, döneme ait basılı gazeteler, gelişimin aktörlerinin beyanları, alana ait hava ve uydu fotoğrafları incelenmiştir. Barbaros Mahallesi enformel gelişim sürecini, Türkiye'deki enformel ve formel gelişim eğilimleri ve bu gelişimin idari/yasal zemininden bağımsız düşünmek mümkün değildir. Mahallenin mekansallaşmasının izlenebilmesi adına bölgenin oluşumu, gelişim dinamikleri ve bu süreci şekillendiren yasal düzenlemeler ele alınmıştır. Gelişimi yönlendiren idari ve hukuki düzenlemeler ortaya konarak, mekansal gelişime etkileri sorgulanmıştır. Son olarak saha çalışması kapsamında, Barbaros Mahallesi'nde yer alan tüm parsellerde var olan projeler kayıt altına alınmıştır. Elde edilen veriler ışığında, mevcut proje bilgilerini de içeren, Barbaros Mahallesi mevcut arazi kullanım haritası oluşturulmuştur. Mahallede bulunan mevcut kamusal mekanlar ve kullanım pratikleri, mahallenin enformal gelişme alanında yaşayan gecekondulular ekseninde, tezin dördüncü bölümünde incelenmiştir Mekansal gelişim analizi doğrultusunda mevcut durumda tespit edilen ve mahallede yaşayanların etkileşim içerisinde olduğu "formel" ve "enformel" kamusal alanlar belirlenerek, bu alanlar ile maksimum düzeyde ilişkili olan bir alt çalışma alanı belirlenmiştir. Alt çalışma alanındaki toplumsal ilişkiler; anket, mülakat vb. yöntemler ile analiz edilerek, bu ilişkilerin kamusal mekandaki yansımaları incelenmiştir. Devam etmekte olan kentsel dönüşüm projesinin, mahalle için önemli bir kırılma noktası olması sebebiyle, belirtilen ilişkilerin kentsel dönüşüm projesi perspektifinde değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Son olarak mahallede süregelen kentsel dönüşüm projesi nedeniyle gündelik hayat ve kamusal mekanların nasıl dönüştüğü ve bu dönüşümün mahallelerin gelecek beklentilerini nasıl şekillendirdiği incelenmiştir. Tezin beşinci bölümünde, çalışmadan elde edilen kazanımlara göre tartışılması öncelikli görülen durumlar, çalışma öncesinde çıkarımı öngörülemeyen bilgi ya da ilişkiler, enformelliğin hangi yöne evrildiğine ilişkin tespitler ve çalışma sonrasında ortaya çıkan yeni sorular değerlendirilmiştir. Tezin ürettiği tartışma kapsamında değerlendirilen konular; enformel yerleşimlere ilişkin fiziki mekan okumalarının niteliği, enformel ve formel yerleşimlerde yer alan kamusal mekanların farklılıkları, enformelliğe ilişkin kavramlar, enformel mahallelere özgü durumlar, gecekondu mahallelerinin 'illegal' olarak atfedilmelerine ilişkin değerlendirmeler, enformel yerleşimlerde disiplinlerarası çalışma süreci ve mekan üzerine düşünen/üretim faaliyetlerinde bulunan bireylerin enformel mekanlar ile ilişkisi üzerine olmuştur. Son olarak, kentsel dönüşüm projesi nedeniyle, birçok olasılığa açık olan mahalle ve mahallelilerin geleceği hakkında üretilmiş yeni araştırma sorularına yer verilmiştir.