Hileli finansal raporlama: Muhasebe manipülasyonu ile karlılık oranları ilişkisine yönelik ampirik bir araştırma

Finansal bilgi; finansal nitelik taşıyan, finansal sistemi doğrudan veya dolaylı etkileyen, en başta muhasebe işlemleri ile işlerlik kazanıp sonrasında finansal tablolara aktarılan bilgi olarak tanımlanmaktadır. Bu bilgilere işletmelerin genel ve özel amaçlı finansal tablolarından erişilmektedir. Finansal bilgilerin açık, anlaşılır, sade ve öz olması işletmelerin finansal bilgiden faydalanacak tüm iç ve dış paydaşlarının değerlendirmeleri açısından önem taşımaktadır. Her paydaş finansal bilgiyi kendi açısından yorumlamakta ve işletme ilgili değerlendirmelerini ilgili bilgiler yoluyla yapmaktadır. Finansal bilgilerin kalitesi, finansal raporlama ve denetim arasında güçlü bir ilişki bulunmaktadır. İşletmeler finansal bilgileri, finansal raporlama aracılığıyla kullanıcılarına sunmaktadır. Finansal raporlamanın kalitesi sunduğu fayda ile yakından ilişkilidir. Doğru, zamanında, anlaşılır bir raporlama hem yüksek verim sağlayacak hem de denetim açısından gerçekçi bir rehber oluşturacaktır. İşletmeler denetim süresince finansal raporlamanın sunduğu bilgileri kullanmaktadır. Denetçilerin görüşlerini doğru bir şekilde oluşturmaları açısından finansal bilgilerin kalitesi önem arz etmektedir. Denetim faaliyeti süresince denetçiler, işletmelerin muhtelif finansal tablolarından ve faaliyet raporlarından yararlanmaktadır. Raporlardaki ve tablolardaki bilgilerin gerçekçi olması, bağımsız denetim raporlarında sunulacak görüşlerin kalitesi ile doğru orantılıdır. Finansal tablolar, paydaşların yatırım kararları alma sürecinde önemli bilgiler sağlamaktadır. Daha güçlü finansal denetim ve raporlama standartları sayesinde bilgi kalitesinde artış gözlemlenmektedir. Bilgi asimetrisi bu sayede azalmaktadır. Ayrıca yatırımcılara güven verilmesi açısından önem teşkil etmektedir. Muhasebe manipülasyonu; şirketlerin gerçek ve/veya tüzel kişi/kişilere fayda sağlamak amacıyla muhasebe ilkeleri, standartları ve düzenlemelerdeki boşluklardan ve esnekliklerden yararlanarak finansal tablolarda yer alan finansal bilgiler üzerinde gerçekleştirdikleri işlemlerdir. Ancak muhasebe manipülasyonu hile ile karıştırılmamalıdır. Muhasebe manipülasyonu, kurallar, yasalar ve ilkelerdeki boşluk ve esneklerden yararlanma hali olup yasal sınırlar içerisinde gerçekleştirilmektedir. Hilede ise her türlü ilke, standart, kural ve yasanın ihlal edilmesi durumu mevcuttur. İşletmelerde muhasebe manipülasyonuna zemin hazırlayan bazı durumlar mevcuttur. Alt kademelerde çalışan veya hissedar pozisyonunda olan kişilerin aynı zamanda yönetimde önemli derecede söz sahibi olmaları bu durumlardan bir tanesidir. Bununla birlikte finansal bilgilerin sunumunda yaşanan zamanlama problemleri, şirket iç kontrol yapısının güçlü olmaması ve finansal bilgileri inceleyen kişi veya kurumların işletme yönetiminde baskı unsuru oluşturabilmesi gibi konular işletmelerde muhasebe manipülasyonu uygulamalarına zemin hazırlamaktadır. Muhasebe manipülasyonu uygulamalarının faydası; işletmelerin tüzel kişiliğine faydalı olmasının yanında işletme ortaklarının ve yöneticilerinin de çıkarlarına hizmet edebilmektedir. İşletmelerin genel olarak paydaşlara karşı güvenirliğinin artırılması, hisse senedi fiyatlarında yükseliş sağlanması, yöneticilerin yüksek kardan elde edecekleri prim, ücret, vb. konularda kendilerine kazanç sağlamaları, işletmelerin vergiden ve regülasyonlardan muaf olma düşünceleri, kendilerini finansal bilgiler üzerinde manipülasyon yapmaya iten konular olarak ön plana çıkmaktadır. İşletmelerin nihai amacı kazanç elde etmektir. Kazancın finansal tablolara yansıtılması işletme etiği ve kurum kültürü çerçevesinde değerlendirilmelidir. Kazancın yüksek veya düşük gösterilmesi durumuna farklı amaçlar ve çıkarlar doğrultusunda rastlanılmaktadır. İşletmelerin özellikle vergisel durumlardan dolayı manipülasyona başvurması sıklıkla rastlanan bir durumdur. Vergi ödemekten, rutin inceleme, soruşturma, vb. olgulardan kaçınma amacıyla işletmelerin karlarını manipüle ettikleri söylenebilir. Hatta vergilendirilebilir karını hiç yansıtmadan faaliyetlerini kayıt dışı sürdüren işletmeler de mevcuttur. Söz konusu durum işletmenin faaliyet gösterdiği sektöre göre değişmekle birlikte temel ihtiyaç ürünlerinin karşılandığı sektörlerde daha sık rastlanılmaktadır. Kayıt dışı ekonominin yaygın olduğu ülkelerde muhasebe manipülasyonun görülme olasılığı artmaktadır. Bununla birlikte banka, leasing, faktoring gibi kredi veren kuruluşlar ile piyasa tedarikçilerine olumlu bir izlenim verme amacıyla karlar yüksek gösterilebilmektedir. İşletmelerin borç veren kuruluşlarla yaptıkları standart sözleşmeler bulunmaktadır. Bu sözleşmeler her iki tarafın menfaatlerinin korunmasının yanında genelde borç veren kuruluşların lehine oluşturulmaktadır. İşletmelerin ilgili sözleşmelere yönelik taahhütlerini yerine getirememesi sonucunda borç veren kuruluşlar işletmenin yönetimine yaptırımlar uygulayabilmektedir. Bu durumdan kaçınmak amacıyla da işletmeler muhasebe manipülasyonuna başvurabilmektedir. Ayrıca temettü dağıtımından pay alma, ücret ve diğer kazanç kalemlerinde kişisel menfaatlerin ön planda tutulması, yatırımcılara hoş görünme amacıyla piyasa rasyoları üzerindeki gerçek dışı hareketler de kazancın manipüle sebeplerindendir. Muhasebe manipülasyonu, değişik tekniklerle gerçekleştirilebilir. Bu teknikler dışında pratikte karşılaşılan ve üzerinde ulaşılan birtakım teknikler, davranışlar ve işlemler de manipülasyon kapsamında değerlendirilmektedir. Söz konusu tekniklerin belli bir amacının olması, suç unsuru taşıması ve sermaye piyasalarının işleyişine zarar vermesi açısından ortak yönleri bulunmaktadır. Muhasebe manipülasyonlarını farklı kriterlere göre gruplandırmak mümkündür. Muhasebe manipülasyonları hareket bazlı, bilgi bazlı ve işlem bazlı olmak üzere 3 grupta incelenmektedir. Hareket bazlı manipülasyonlar; varlıkların gerçek veya algılanan değerlerini değiştiren manipülatif işlemlerden oluşmaktadır. Bu manipülasyon türünde işletmenin hisse senetlerinin piyasa değeri yükseltilmeye çalışılmaktadır. Manipülatörler ilgilendikleri hisselerin fiyatını belli bir noktaya çekip karlılığı manipüle etmeyi amaçlamaktadır. Bilgi bazlı manipülasyonlar; yatırım danışmanları veya işletmeler tarafından gerçeklerin saptırılarak yanlış, yanıltıcı, eksik bildirilmesi durumunda ortaya çıkmaktadır. Manipülatörler düşük fiyattan aldıkları menkul kıymetler hakkında kamuoyuna ve özellikle potansiyel yatırımcılara medya aracılığıyla yalan, yanlış, eksik, hatalı ve yetersiz bilgilendirme yaparak menkul kıymetlerin değerini artırma çabası içine girmektedir. İşlem bazlı manipülasyonlar; yalnızca alım-satım işlemleri yaparak piyasa katılımcılarını yanıltma amacı gütmektedir. SPK'ya göre; sermaye piyasası araçlarına ilişkin yanlış ve yanıltıcı izlenim oluşturmak amacıyla alım-satım yapma, emir verme, emri iptal etme, vb. konular işlem bazlı manipülasyonlar arasında sayılmıştır. Muhasebe manipülasyonunun gerçekleştirilmesinde belli başlı yöntemler yer almaktadır. Söz konusu yöntemler; kar yönetimi, karın istikrarlı hale getirilmesi, agresif muhasebe, büyük temizlik muhasebesi ve yaratıcı muhasebedir. Kar yönetimi; yöneticilerin raporladığı kısa vadeli dönem net karını etkilemek için gerçekleştirilen faaliyetlerdir. Başta yatırımcılar olmak üzere paydaşların kararlarını ve düşüncelerini etkilemeye yönelik muhasebe bilgisinin kasten yanlış açıklanması veya hiç açıklanmaması durumudur. Karın istikrarlı hale getirilmesi; dönemler itibariyle karlardaki dalgalanmaları azaltmak amacıyla karın yüksek olduğu dönemde düşük, düşük olduğu dönemde ise yüksek gösterilmesi durumudur. Agresif muhasebe; amaçlara ulaşabilmek için, genellikle yüksek kar gösterebilmek amacıyla, genel kabul görmüş muhasebe standartlarına uygun olup olmadığı dikkate alınmadan, ilkelerin, standartların, prensiplerin kasten ve zorlayıcı bir şekilde uygulanması durumudur. Büyük temizlik muhasebesi; işletmelerde yönetim değişikliği gerçekleştiğinde, gelecekte karın yükseltilmesi, istikrarlı hale getirilmesi, hissedarların kazançlarının tekrar güvence altına alınmasının sağlanması amacıyla faydalı olmayan kalemlerin gider yazılarak finansal tablolardan çıkarılması işlemlerinden oluşmaktadır. Yaratıcı muhasebe; finansal tablo kullanıcılarının reflekslerini önceden tahmin ederek finansal tabloların manipüle edilmesi esasına dayanmaktadır. Muhasebe ilkelerinin ve standartlarının eksikliklerinden, esnekliklerinden ve boşluklarından yararlanarak finansal tablolar, paydaşların beklentileri doğrultusunda hazırlanır. Yaratıcı muhasebeyi hileden ayıran en önemli unsur, yaratıcı muhasebenin yasalara aykırı olmaması ve yasalar içerisinde gerçekleştirilmesidir. Ayrıca diğer manipülasyon yöntemlerinden farklı olarak yaratıcı muhasebe, kar yönetimi gibi yalnız gelir tablosu üzerinde yapılan değişiklikler değil, işletmenin diğer finansal tabloları üzerinde de yapılan manipülasyonlardır. Muhasebe manipülasyonu uygulamaları sadece karlılık ve gelir tablosu bazında değerlendirilmemelidir. Manipülatif işlemler bir bütün olarak bilanço ile dikkate alınmalıdır. Bu kapsamda muhasebe manipülasyonu uygulamalarını gelir – gider manipülasyonları, varlık – yükümlülük manipülasyonları ve finansal tablo hesaplarının sınıflandırılmasından kaynaklı manipülasyonlar olarak incelenmektedir. Gelir – gider manipülasyonları işletmelerin gelir kalemleri üzerinde artıcı/azaltıcı veya gider kalemleri üzerinde artırıcı/azaltıcı işlemlerinden oluşmaktadır. İşletmelerin karlılığını düşük göstermek istemesinin en temel nedeni vergi ödememe ya da daha düşük vergi ödeme isteğidir. Karlılığın yüksek gösterilmesinin ise birçok sebebi bulunabilir. Bunların başlıcaları; kreditörlere ve yatırımcılara olumlu bir imaj sunma çabasıdır. Varlık-yükümlülük manipülasyonları en fazla alacak ve stok kalemleri üzerinde gerçekleştirilmektedir. Bu kapsamda özellikle kayıt dışılığın fazla olduğu ekonomilerde faturasız işlemlerle ilintili gerçekleştirilen uygulamalar ön plana çıkmaktadır. Bir diğer manipülasyon uygulaması ise finansal tablo kalemlerinin başka bir kalemde izlenmesinden kaynaklı işlemlerdir. Bu sayede ulaşılmak istenen amaç doğrultusunda bilanço ve gelir tablosu bakiyelerinin yeri kasten farklı bir kalemin altında gösterilmesidir. Muhasebe manipülasyonunu ortaya çıkarmak amacıyla hem bağımsız denetçilere hem de denetleyici ve düzenleyici kuruluşlara yardımcı olabilmek amacıyla zaman içerisinde istatistiki tahmin modelleri geliştirilmiştir. Araştırmalar incelendiğinde söz konusu tahmin modellerinin finansal tablo verileri ve dipnot analizlerine dayanarak oluşturulduğu tespit edilmiştir. Muhasebe manipülasyonu tahmin modelleri; tahakkuk bazlı modeller, karma modeller ve alternatif modeller olmak üzere üç başlık altında sıralanmaktadır. Tahakkuk esaslı modeller; Healy, DeAngelo, Jones, Düzelmiştiş Jones, Endüstri ve Barton – Simko modellerinden oluşmaktadır. Karma modeller ise; başta Beneish'in 1997, 1999 ve 2013 çalışmaları ile Beneish TR, Spathis ve Spathis, Doumpos ve Zopounidis Modellerinden oluşmaktadır. Zaman içerisinde ise bu modellere karşılık alternatif modeller geliştirilmiştir. İlgili modeller yapay sinir ağları modeli, regresyon modeli, karar ağacı modeli, diskriminant analizi ve genetik algoritmalar şeklinde oluşturulmuştur. Modeller genel olarak incelendiğinde araştırmada; yalnız iki dönemlik finansal verilere ihtiyaç duyulması ve muhasebe manipülasyonunu ortaya çıkaracak çeşitli finansal kalemleri kullanıyor olmasından dolayı araştırmada Beneish (1999) modeli tercih edilmiştir. Bu kapsamda; halihazırda hisseleri Borsa İstanbul A.Ş. (BİST)'de işlem gören imalat şirketlerinin muhasebe manipülasyonuna başvurma olasılıkları ile karlılık oranları arasındaki ilişki incelenmiştir. İlk aşamada Beneish (1999) modeli kullanılarak şirketlerin manipülasyon olasılıkları tespit edilmiş, sonrasında karlılık oranları ile diskriminant analizi gerçekleştirilmiştir. Araştırmada, ana sektör olarak imalat sektörü seçilmiş olup araştırmanın baz yılı 2020 olarak belirlenmiştir. Bu kapsamda araştırmanın evrenini imalat sektöründe faaliyet gösteren 190 şirket oluşturmaktadır. Araştırmanın yapıldığı alt sektör ise Kimya, İlaç, Petrol, Lastik ve Plastik Ürünler sektörüdür. Söz konusu sektörde faaliyet gösteren 37 şirket arasından analizde aykırılık gösteren 4 şirket araştırma kapsamı dışında bırakılmış ve araştırmanın örneklemine 33 şirket dahil olmuştur. Araştırma kapsamında öncelikle örnekleme dahil işletmelerin manipülasyon olasılıkları hesaplanmıştır. Söz konusu olasılıklar hesaplandıktan sonra Beneish (1999)'in çalışmasında belirlediği -2,22 eşik değerine göre şirketler; manipülasyona başvurma olasılığı bulunan (1) ve manipülasyona başvurma olasılığı düşük olan (0) şeklinde sınıflandırılmıştır. Gruplandırma sonucu 14 şirketin manipülasyona başvurma ihtimalinin bulunduğu, 19 şirketin ise manipülasyona başvurma olasılığının düşük olduğu belirlenmiştir. Araştırmanın bağımsız değişkenleri brüt kar marjı, favök marjı, hisse başına kar, net kar marjı ve öz kaynak karlılığı oranlarından oluşmaktadır. Araştırmanın kalan kısmında ise hangi karlılık oranlarının işletmelerin manipülayona başvurma olasılıkları konusunda ayrıştırıcı olduğu diskriminant analizi ile test edilmiştir. Araştırma sonuçlarından hareketle; 2020 yılında imalat sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin karlılık oranları ile söz konusu şirketlerin manipülasyon olasılıkları arasında anlamlı bir ilişki tespit edilmiştir. Bu kapsamda araştırmanın yokluk hipotezi ret edilmiş ve alternatif hipotez kabul edilmiştir. Ayrıca diskriminant analizine göre manipülasyona başvurma olasılığı zayıf olan şirketlerin %94,7'sinin doğru, %5,3'ünün yanlış sınıflandırıldığı tespit edilmiştir. Manipülasyona başvurma olasılığı bulunan şirketlerin ise %64,3'ü doğru sınıflandırılırken %35,7'i yanlış sınıflandırılmıştır. Sonuç olarak; örnekleme dahil olan şirketlerin %81.8'inin doğru sınıflandırıldığı görülmektedir.