İbn Haldun'un 'İlm-i Umran'ı ile klasik sosyoloji kuramlarının karşılaştırmalı analizi: Metodoloji, toplumsal yapı, toplumsal değişme, toplumsal değerler

Çalışmanın amacı; İbn Haldun'un "İlm-i Umran"ını ve "Klasik Sosyoloji"yi açıklamak, "İlm-i Umran" ile "Klasik Sosyoloji" arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koymak, ikisinin konumunu ve önemini belirtmek ve toplumları açıklamadaki yeterliliklerini ortaya koymaktır. Çalışmada; İbn Haldun'un kurmuş olduğu ilim olan "İlm-i Umran" ile Batı'daki epistemolojik, kültürel, siyasi ve ekonomik gelişmelerin sonucu olarak ortaya çıkan "Sosyoloji"nin "Klasik Sosyoloji" içerisinde değerlendirilen isimleri olan Durkheim, Marx, Weber ve Tönnies'in sosyolojileri metodoloji, toplumsal yapı, toplumsal değişme ve toplumsal değerler bağlamında, teorik temelde ve karşılaştırmalı yöntem kullanılarak analiz edilmektedir. Çalışma temelde dört bölümden oluşmaktadır. İlk olarak, metodoloji bağlamında bir karşılaştırma yapılmaktadır. Burada; "akıl", "duyular", "nedensellik", "kanunluluk", "iktisadi faktörler" gibi unsurlar merkeze alınarak analiz yapılmaktadır. İkinci olarak; toplumsal yapı bağlamında bir karşılaştırma yapılmaktadır. Burada ise "insan doğası", "işbölümü", "umran fikri", "toplum fikri", "Bedevi Umran-Hadari Umran", "Mekanik Dayanışmalı Toplum-Organik Dayanışmalı Toplum" ve "Cemaat-Cemiyet" toplum tipleri temelinde bir karşılaştırma yapılmaktadır. Üçüncü bölümde; toplumsal değişme İbn Haldun ve Marx temelinde ele alınmaktadır. Burada "tarihsellik", "insanın aktif özne oluşu", "umran/toplum tiplerinin değişim dinamikleri", "geçim yolları/üretim araçları" gibi unsurlar bağlamında karşılaştırma yapılmaktadır. Dördüncü olarak; ele alınan beş temel toplumsal değer "asabiyet", "kolektif bilinç", "dayanışma", "din" ve "ahlak" karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. Yapılan tüm bu karşılaştırmalı değerlendirmeler iki bilimsel birikimi kendi düzlemine oturtmak ve doğru anlamak açısından oldukça önemlidir. Aynı zamanda çalışma, temel soru(n)lardan biri olan "İlm-i Umran"ın günümüz toplum açıklamaları açısından bir alternatif oluşturabilir mi? sorusuna da cevap üretebilme imkânı sunmaktadır.