İbn Sînâ'nın akıl teorisi

İbn Sînâ felsefesinde âlem, ay üstü ve ay altı olmak üzere iki kısımda değerlendirilir. Ay üstü âlemdeki varlık grubunu Tanrı, göksel akıllar ve göksel küreler ile nefisleri oluşturur. Ay altı âlemdeki varlıklar ise unsurlardan oluşan cisimler, bitkiler ve hayvanlar olarak tasnif edilir. İbn Sînâ'nın felsefî sisteminde insan, ay altı âlemdeki varlık hiyerarşisinin en üst basamağında bulunur. İnsan, bu yetkin konumunu nefsinin akli bir varlık oluşuna borçludur. Filozof, yalnızca insana atfettiği akleden insani nefsi, kuvveleri ve yetkinlikleri olan bir cevher olarak tavsif eder. Bu bağlamda insani nefsin güçlerini, en temelde pratik akıl ve teorik akıl olarak iki kısımda değerlendirir. Pratik akıl, insanın davranış boyutuna dair fiillerini kapsarken; teorik akıl, insanın bilgisel süreçlerle ilgili faaliyetlerini içine alır. Teorik akıl da faal akılda bulunan akledilirlerle olan ilişkisine göre heyulani akıl, bilmeleke akıl, bilfiil akıl ve müstefâd akıl olmak üzere dört kısımda ele alınır. Bunların yanında peygambere özgü olan kutsî akıl da heyulani akıl ve bilmeleke akılla ilişkili olarak incelenir. İnsani nefsin bilme yönüne dair bu derecelendirme aynı zamanda teorik aklın yetkinlik durumunu da ifade eder. İnsanın yeryüzündeki gayesi müstefâd akıl derecesine ulaşmaktır. İnsanın bu amacı gerçekleştirebilmesi için sezginin yanında duyusal güçlerin etkisinden kurtularak düşünme gücünü işlevsel olarak kullanması gerekir. İnsan, sezgi ve düşünme gücünü kullanması sonucunda faal akılla ittisal eder. Faal akılla ittisalin anlamı ise orta terimleri ihtiva eden akledilirlerin faal akıl tarafından nefse feyz edilmesidir. Bu feyizler sayesinde insan, gayesi olan müstefâd akla ulaşır. Bu çerçevede araştırmanın amacı İbn Sînâ'nın akıl teorisini ortaya koymaktır. Anahtar Kelimeler: Akıl, Düşünme, Faal Akıl, İbn Sînâ, İslam Felsefesi, Sezgi