İbn Sînâ'da teşebbüh kavramı

Lugavî kullanımda bir şeye benzeme çabası ve sürecini ifade eden teşebbüh, insanın bireysel ve toplumsal düzeyde eğilim gösterdiği bir varlığa; felsefî literatürde ise Tanrıya benzeme arzusunu belirtir. İslam felsefesinde, felsefenin geleneksel tanımlarından birinde geçen ve insanın gücü oranında Tanrı'nın fiillerine benzeme çabası'nı yansıtan önemli bir kavram olarak ortaya çıkar. İbn Sînâ'da Teşebbüh Kavramı adlı bu çalışma, teşebbüh'ü arka planı, kavramsal çerçevesi ve içeriğiyle ortaya koymaya çalışmaktadır. Arka planda kavramın etimolojik yapısı, mahiyeti, temel ilkeler ile ontolojik ve kozmolojik bağlam ele alınmaktadır. Kavramsal çerçevede ğanî, melîk, cûd, fakr, istikmâl, nefs, akıl, şevk, aşk, hareket, muharrik, gaye, mebde ve meâd kavramları, teşebbüh'ü anlamada sağladıkları çeşitli açılarla işlenmektedir. İbn Sînâ düşüncesindeki muhtevası itibariyle ise kavram üç farklı boyutta ortaya konmaya çalışılmaktadır. İlki cismani (biyo-fizyolojik) boyutta besin ve beslenme düzeyinde gerçekleşen teşebbüh'ü ifade eder. Bu boyut, bitki ve hayvanda (hars ve nesl) yetkinlik ve istikrarı sağlamak amacıyla besinin, beslediği cismin doğasına benzetilip dönüştürülmesiyle çözülüp gidenin yerine yenisini ikame etme olgusuna dayanır. İkincisi; insanın nâtık nefsinin aklileşme süreciyle ilgili olan aklî teşebbüh'tür. Bu aşama, kavramın esas çerçevesi olup felsefenin geleneksel tanımlarından birinin ifade ettiği insanın tanrıya benzeme sürecini belirtir. Felsefeyi uzak gayesi yönünden tarif eden bu tanımdaki teşebbüh, Platon'dan felsefî düşüncenin İslam dünyasına intikaline kadar geçen uzun dönemde insanın entelektüel-etik gelişimini ifade edegelmiştir. Üçüncüsü de semavî cisimlerin sürekli dairevî hareketini sağlayan bir faktör olarak semavî nefslerin ayrık akıllara benzeme eylemidir. Bu üç boyutun ortak gayesi, her boyuttaki ilgili varlığın selâmet ve bekâsıdır. Son olarak tezi tamamlayıcı ve oluşan istifhamları yanıtlayıcı bir nitelikte olmak üzere teşebbüh-lezzet ve teşebbüh-mahiyet ilişkisine yer verilmiştir. Anahtar Kavramlar: İbn Sînâ, Teşebbüh, Besin, Nefs, Akıl, Aşk, Felek, Hareket.