II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet (1908-1923) Tarihsel, ideolojik ve olgusal bir karşılaştırma

Türkiye yakın tarihinde derin izler bırakan 23 Temmuz 1908 II. Meşrutiyet devrimi ile 1923 Cumhuriyet devriminin karşılaştırmalı tarih yöntemi açısından bir analizini içeren bu tezde her iki yapısal dönüşüm düşünsel, ekonomik ve sosyal yönden değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bilindiği gibi tarihe yön vermiş büyük yapısal dönüşümler, içerdikleri değerlerle birbirlerini etkilerler. Bu bağlamda hem 1908, hem de 1923, 1789'dan beri kıta Avrupası'nda ortaya çıkan devrimler çağının, Avrupa dışı bir coğrafyadaki son halkalarıydı denilebilir. Her iki yapısal dönüşüm, ideolojik olarak benzerlikler taşıdığı kadar aynı zamanda karşıtlıklar da içerir. Tez süresince bu benzerlikler ve karşıtlıklar, devletin ve toplumsal yapının yeniden inşası bağlamında bilimsel düşüncenin geçerlilik ilkeleri çerçevesinde ele alınmıştır. 1908'den 1923'e uzanan tarihsel süreçte bir imparatorluk dağılmış ve yerine yeni bir ulus-devlet ikame edilmişti. İşte tez süresince bu ulus-devletin hangi düşünsel alt-yapı ve saiklerin etkisiyle kurumsallaştırılabildiğini araştırmaya çalıştık. Bu konuda hayli yoğun bir literatürün olduğunu gözden ırak tutmadan üretilmiş bütün referanslar taranmaya ve analiz edilmeye çalışılmıştır. Bununla birlikte II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet üzerine ilk kez bu denli kapsamlı bir karşılaştırma yapılmaktadır. Tarihçiliğin geçmişte yaşanmış olay ve olguları, günümüzün değerleriyle yorumlama uğraşı olduğu genellikle kabul edilir. Historiyografinin bu doğası ve epistemesi ister istemez yapılan her tarih çalışmasına yansır. Kuramlar, ideolojiler, yapılar hep bu mercekten yeniden ele alınır ve analiz edilir. Bu tez süresince, yıllardan beri Türkiye yakın tarihine ilişkin üretilen Modernleşme kuramı, Patrimonyalizm gibi Weberyen analizler, Pozitivist yönelimler, Jakobenizm ve Bonapartizm gibi yaklaşımlar eleştirel bir dizgede ele alınarak yorumlanmıştır. Bu çerçevede baskın Oryantalist ideolojinin son derece yoğun olduğu Türk sosyal bilim dünyasında, yakın geçmişin oryantalist olmayan bir değerlendirmesi ve karşılaştırması yapılmaya çalışılmıştır. Bununla birlikte milliyetçilik, köycülük, halkçılık ve sosyalizm cereyanlarının ülkemizin yakın tarihinde nasıl doğduğu ve her iki yapısal dönüşüme ne denli etki yaptıkları da bu tez süresince değerlendirilen konular arasındadır. Ülkemizin 20. yüzyılda gördüğü iki devrim hareketini benzerlikler, karşıtlıklar ve kırılma noktaları açısından karşılaştıran bu tez, kendi içinde yeni bakış açılarına, analizlere ve yorumlara yol açma gibi mütevazi bir amacı hedeflemektedir. Anahtar kelimeler: Meşrutiyet, cumhuriyet, karşılaştırmalı tarih, tarih yazıcılığı, devrim, milliyetçilik, halkçılık, laiklik, bürokratik patrimonyalizm, liberalizm, solidarizm, korporatizm, bonapartizm, jakobenizm, tarihsel yorum.