İktidarın mekânla imtihanı Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi toponomi politikaları bağlamında iktidarın yeniden üretimi

Araştırma, iktidar ile mekân ilişkisini iktidarın mekânda kendisini yeniden üretmesinin enstrümanlarından biri olarak coğrafi mekân adlarının değiştirilmesine yönelik toponomi politikaları bağlamında ele almaktadır. İktidarın mekânla kurduğu ilişki politiktir. İktidar, mekânı ideolojisi bağlamında tasarlar; hem güçlendiği ve hem de tutunma kaygısı yaşadığı dönemlerde siyasal ve kültürel kodlarını mekâna yansıtmanın mücadelesini verir. Bu anlamda, siyasal iktidar ya da devlet iktidarı mekânı kendi siyasal kodları ve gelecek tasarımı ile kuşatır ve iktidarını yeniden üretmeye/çoğaltmaya odaklanır. İktidarın mekânda yeniden üretilmesinde kullanılan politik araçlardan biri de coğrafi mekân adlarının, iktidarın ideolojik tez ve değerleri doğrultusunda değiştirilmesini sağlayan toponomi politikalarıdır. Osmanlı döneminde, İstanbul'un fethi ile başlayan coğrafi mekân adlarının değiştirilmesi bağlamındaki toponomi politikalarının belirleyici karakterini, "Türklük, Osmanlılık ve İslâm ile ilişkisi olmadığı" iddiasıyla Müslüman olmayan milletlere ait dillerdeki yer adlarının değiştirilmesi oluşturur. Bu politikalar, İttihat ve Terakki iktidarında coğrafi mekân adlarının kitlesel düzeyde değiştirilmesi girişimi ile devlet politikasına dönüştürülmüş, ancak 1. Dünya Savaşı'nın Osmanlı coğrafyasında yarattığı karışıklık ve sorunlar nedeniyle uygulanamamıştır. Cumhuriyet dönemi yer adlarının değiştirilmesine yönelik toponomi politikalarının temelindeki belirleyici unsur ise Müslüman olsun ya da olmasın Türk olmayan millet, etnik grup ve topluluklara ait dillerdeki yer adlarının değiştirilmesi ve Türkiye coğrafyasının Türkçeleştirilmesi yoluyla Türkleştirilmesidir. TBMM Hükümeti döneminde, meclisin çalışmaya başlamasından kısa süre sonra, Türkçe olmadığı ve "Gayri Millî" olduğu iddia edilen coğrafi mekân adlarının değiştirilmesi konusunda yasama çalışmaları başlatılmış, sert tartışmaların ardından bazı vilayetlerin adı değiştirilmiştir. Cumhuriyetin ilanından sonra, yasal dayanak olmasa bile tekil düzeyde birçok coğrafi mekân adı Türkçe olmadıkları gerekçesiyle değiştirilmiş, 1940 yılında ise kitlesel düzeyde coğrafi mekân adlarının değiştirilmesi için İçişleri Bakanlığı bir genelge yayınlamış, ancak 2. Dünya Savaşı'ndan kaynaklanan nedenlerle bu girişim başarıya ulaşamamıştır. Cumhuriyet döneminde, coğrafi mekân adlarının değiştirilmesine yönelik toponomi politikaları, Demokrat Parti iktidarında (1956) kurulan "Yabancı Adları Değiştirme İhtisas Kurulu" ile kurumsal yapıya dönüştürülmüş ve bu kurulun 1978 yılına kadar sürdürdüğü çalışmalar sonucunda, coğrafi mekân adlarının devlet politikası bağlamında ve kitlesel düzeyde değiştirilmesi sağlamıştır. Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet dönemini kapsayan araştırma, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi arşiv belgeleri, TBMM ve Cumhuriyet Senatosu Tutanakları, İçişleri Bakanlığı yayınları, ilgili devlet kurumlarının istatistiksel verileri, Resmi Gazete, Milliyet ve Cumhuriyet Gazetesi arşivlerinin taranması ve elde edilen bulguların nitel analizi ile gerçekleştirilmiştir. Anahtar Kavramlar: Devlet, İktidar, Mekân, Yer Adları, Toponomi