İmam Mâtürîdî ve ibn Teymiyye'nin tevhid konusundaki görüşlerinin mukayesesi

Mâtürîdîlik ve Selefilik Ehl-i Sünnet çatısı altında birleşseler de doğru bilgiye ulaşmada izledikleri yöntem bakımından birbirlerinden ayrılırlar. Bunun en belirgin örneği naslarda geçen ve müteşabihat diye adlandırılan ifadelerin nasıl ele alınıp anlaşılması gerektiğidir. Bunların aklen yorumlanması suretiyle lafızdan başka kastedilen bir manayı ortaya çıkararak bu elde edilen manayı esas alan bir Ehl-i Rey ekolü ortaya çıkmıştır. Buna karşılık Ashabû'l-Hadis denilen ve gerçek anlamda bir manayı lafzın zahirinin dışında aramanın doğru olmayacağını, manasını Allah'a havale ederek sadece lafzı esas alan bir başka ekol oluşmuştur. Zamanla her iki taraf da yayılarak yeni anlayışlara vesile olup gelişmiştir. Örneğin, Ehl-i Rey fıkıh alanında Hanefilik mezhebinin, onun itikadî alanda sistemleşmesiyle de Mâtürîdîliğin gelişmesine vesile olmuştur. Bunun gibi Ashabû'l-Hadis'ten etkilenen ve gelenek ve yöntemini benimseyerek onlara dönüş yapmaya çalışan bir Selefilik hareketi ortaya çıkmıştır. Ebu Mansur el-Mâtürîdî, kendi adından anlaşılabileceği gibi Matüridiliğin, İbn Teymiyye ise, özellikle ikinci dönem Selefiliğin kurucuları kabul edilmiştir. Bu çalışmada gerek Ebu Mansur el-Mâtürîdî'nin gerekse İbn Teymiyye'nin ayrı ayrı tevhid görüşleri ele alınıp tarafsız bir bakış açısıyla mukayese edilmiştir. Nihayetinde İmam Mâtürîdî ve İbn Teymiyye'nin isbât-ı Vâcib, tevhid tasnifi ve ilahî sıfatlar konusunda izledikleri yöntem birbirlerinden farklıdır. Yöntemlerinin farklı olması hadiselere yaklaşımlarına ve onlara yönelik açıklamalarına da bir şekilde yansımaktadır. İmam Mâtürîdî konulara istidlali ve yorumlamacı yaklaşmaktadır. Tevhid görüşünün en önemli kısmını Allah'ın varlığı ve birliğinin kabul edilmesi oluşturmaktadır. İman esaslarını bu temel üzerine kurmaktadır. İbn Teymiyye ise istidlal ve te'vîle gerek duymadan nasları lafız itibariyle ele almaktadır. Allah'ın varlığını kabul etmede insanlar arasında kayda değer bir fikir ayrılığı olmadığı kanısındadır. Sadece Allah'a ortak koşulmasını birinci derecede problem görmektedir. İsbat-ı Vâcib konusunda esas olarak Allah'a şirk koşma anlamına gelen veya gelebilecek yaklaşımlarla mücadele etmeyi hedeflemektedir. Her iki taraf da Allah'ın isim, sıfat ve fiillerini tevhid konusu çerçevesinde ele almakta ve bu konuda teşbih ve ta'dîl (تعطيل)den uzak tenzihi bir yaklaşım benimsemektedir. Anahtar Sözcükler İmam Mâtürîdî, İbn Teymiyye, tevhid, isbat-ı Vâcib, esma, ilahî sıfatlar, ulûhiyet, rubûbiyet.