İmar planlarının uygulama etkinliğinin değerlendirilmesinde doluluk-boşluk analizi'nin kullanımı: Kemeraltı tarihi kent merkezi (İzmir) örneği

Tarihi kent merkezleri (TKM), zengin bir kültürel ve mimari birikime ev sahipliği yapmış, geçmişin izlerini günümüze taşıyan önemli kentsel bölgelerdir. Bu alanlar, tarih boyunca kentlerin ilk yerleşim yerleri olarak gelişmiş, dar sokakları, meydanları ve karakteristik mimari yapılarıyla dikkat çekmiştir. Tarihi kent merkezleri, kentsel dönüşüm ve modernleşme süreçleriyle karşı karşıya kaldıkça, korunmaları ve sürdürülebilirliklerinin sağlanması gerekliliği de artmıştır. Kültürel mirası barındıran bu alanlar, genellikle müzeler, tarihi anıtlar ve sanat galerileri gibi kültürel mekânlarla donatılmıştır. Bu özellikleriyle, tarihi kent merkezleri, şehirlerin kimliklerinin korunmasında ve tarihî bilincin canlı tutulmasında önemli bir rol oynamaktadır. Ancak, hızlı kentleşme ve aşırı nüfus artışıyla birlikte, özellikle 1950'li yıllardan itibaren yapılan yeni imar planları tarihi kent merkezlerini olumsuz etkilemiştir. Bu süreçte, tarihi kent merkezleri diğer kentsel alanlara kıyasla daha hızlı bir değişim geçirmiş ve korunması gereken alanlar olarak öne çıkmıştır. Türkiye'deki birçok kent, tarihi kent merkezleriyle bölgesel ve kentsel planlamada belirleyici bir rol oynamaktadır. Ne var ki, bu alanlar korunamadığı takdirde mimari özgünlüklerini ve kültürel dokularını kaybetme riskiyle karşı karşıya kalmaktadır. İmar planları, bir kentin fiziksel ve sosyal gelişimini yönlendiren önemli araçlardır. Tarihi kent merkezlerinde, özellikle kültürel ve estetik değerleri koruma amacıyla imar planları yapılmaktadır. Ancak Türkiye'de tarihi kent merkezlerine yönelik imar planlarının uygulanabilirliği ve izlenmesi konusunda çeşitli sorunlar mevcuttur. Küreselleşme sürecinde tarihi kent merkezlerinin sürdürülebilirliği, bu planların etkin uygulanmasıyla doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle, tarihi kent merkezlerinin korunması ve sürdürülebilirliği, imar planlarının uygulanabilirliği ve etkinliği üzerinden sorgulanmalıdır. Bu bağlamda; tez çalışmasında, kentleşmenin etkilerinin artmasına bağlı fiziki ve sosyal dokusunda bozulmalar görülen ve sürekli bir imar planı hazırlama ve onama süreci deneyimlenmesi nedeniyle, İzmir Tarihi Kent Merkezi Kemeraltı örneklem alanı olarak seçilmiştir. Kemeraltı Tarihi Kent Merkezi, kenti tarih içinde yönlendirici niteliğe sahip örneklerden biridir. Bu çalışmada, Kemeraltı TKM'nin doluluk-boşluk analizi yöntemiyle yapılaşma yoğunluğu ve boş alanların dağılımı incelenmiş, imar planlarının mekânsal kullanım etkinliği, planların gerçekleşme oranları üzerinden değerlendirilmiştir. Araştırmanın amacı, Kemeraltı'ndaki koruma amaçlı imar planlarının uygulanma düzeylerini belirlemek ve bu uygulamaların etkinliğini sorgulamaktır. Ayrıca, bu çalışma benzer niteliklere sahip farklı kent merkezleri için sürdürülebilir koruma ve planlama stratejileri geliştirme amacını da taşımaktadır. İzmir Kemeraltı örneği temelinde, tarihi kent merkezlerinin korunabilirlik düzeyinin belirlenmesi ve sürdürülebilirliğin sağlanması için gereken müdahale alanlarının tespit edilmesi hedeflenmiştir. İmar planlarının uygulanamama gerekçeleri, plan hazırlama süreçlerindeki sıklaşma ve yetki kullanımının farklılaşmasının nedenleri araştırılarak, kentin tarihi merkez bölgelerinin korunmasına ve kimlik değerlerinin sürdürülebilirliğine katkıda bulunulması amaçlanmaktadır. Bu tez çalışması, İzmir Kemeraltı Tarihi Kent Merkezi'ne yönelik 1984, 2005 ve 2023 yıllarına ait imar planlarının uygulanma düzeylerini karşılaştırmalı olarak analiz etmektedir. Ayrıca, bu analizler ışığında, tarihi kent merkezlerinin gelecekteki planlama ve koruma stratejilerine yönelik öneriler geliştirilmiştir. Bu çalışma, benzer tarihi kent merkezleri için sürdürülebilir koruma stratejileri geliştirilmesine katkı sağlayacak önemli bir kaynak olarak değerlendirilmektedir. Doluluk ve boşluk analizleri sonucunda; 1984 yılı tarihi kent merkezi Kemeraltı'nın dokusu oluşmuştur. 2005 yılında ve günümüzde fiziki dokusu değişim geçirse de genel olarak bozulmadan devam etmiştir. 2024 yılında gelindiğinde ise, Kemeraltı için koruma amaçlı imar planları yapılmaktadır. Ancak yapılan imar planları uygulama aşamasında etkin değildir.