İnflamatuvar bağırsak hastalıklarının etiyolojisinde çevresel risk faktörlerinin rolü: Çok merkezli çalışma

İnflamatuvar bağırsak hastalığı (İBH), ülseratif kolit (ÜK) ve Crohn hastalığı (CH) olmak üzere klinik ve prognoz olarak birbirinden farklı seyirli iki alt tipi olan, gastrointestinal kanalın kronik inflamatuvar hastalığıdır. Son yıllarda İBH insidans ve prevalansındaki küresel artış, hastalık etiyolojisi ile ilişkili olabilecek çevresel faktörlerin etkisini araştırmayı önemli hale getirmiştir. Yapılan bu çok merkezli vaka-kontrol çalışması ile Türkiye'de İBH gelişimine neden olabilecek çevresel risk faktörlerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Çalışma, Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi bünyesindeki 6 hastanenin (Adana, Alanya, Ankara, İstanbul, İzmir, Konya) Gastroenteroloji Bilim Dalı'nda 01.11.2020 – 30.12.2021 tarihleri arasında polikliniğe başvurmuş olan 277 ülseratif kolit, 156 Crohn hastası ile 468 sağlıklı gönüllü (yaş ve cinsiyete göre bire bir eşleştirilmiş) olmak üzere 3 grup üzerinde ve toplam 901 kişi ile yapılmıştır. Çalışmamızda ÜK ve CH'deki çevresel risk faktörlerini değerlendirmek için Uluslararası İBH Derneği'nin (İOİBD) anketi temel alınmıştır. İOİBD anketine yerel özellikler dikkate alınarak yeni düzenlemeler ve eklemeler yapılmıştır. İncelenen her çevresel faktör ilk önce tek değişkenli ardından çoklu lojistik regresyon modeli ile analiz edilmiş, değişkenler için tahmini relatif riskin büyüklüğü (Odds oranı, OR) ve %95 güven aralığı (%95 Cl) hesaplanmıştır. Analiz sonucu p<0,05 ise anlamlı farklılık olarak kabul edilmiştir. Yapılan çok değişkenli analizler sonucunda çocukluk çağında enfeksiyon ilişkili diğer hastalıkları (gastroenterit, üst solunum yolu enfeksiyonu vb.) geçirmiş olmak hem ÜK (OR 7,56; %95 Cl 1,57-36,4) hem de CH (OR 9,45; %95 Cl 2,51-35,6) için risk faktörü olarak bulunmuştur. Çocukluk çağında (≤15 yaşta) antibiyotik kullanımı ile ÜK (OR 0,41; %95 Cl 0,18-0,93) riski arasında ters bir ilişki olduğu gösterilmiştir. Günlük kahve tüketiminin hem ÜK (OR 0,25; %95 Cl 0,15-0,42) hem de CH (OR 0,28; %95 Cl 0,14-0,55) riskini azalttığı görülmüştür. Rafine şeker ve endüstriyel gıda ürünlerinin artmış tüketimi her iki hastalık için de risk faktörü olarak bulunmuştur. Stres, ÜK (OR 3,27; %95 Cl 1,76-6,10) ve CH (OR 4,40; %95 Cl 2,12-9,10) gelişimi ile önemli ölçüde ilişkili bulunmuştur. Sigara içmek CH (OR 2,38; %95 Cl 1,16-4,91) riskini, sigarayı bırakmak ise ÜK (OR 3,16; %95 Cl 1,19-8,37) riskini artırmıştır. Çalışmamız, Türkiye'de çevresel faktörlerin İBH üzerindeki etkilerini inceleyen ilk çok merkezli vaka-kontrol çalışmasıdır. Kahve tüketiminin koruyucu etkisi, stresin risk faktörü olduğu, çocukluk çağında antibiyotik kullanımının ÜK üzerindeki koruyucu etkisi, çocukluk çağında enfeksiyon ilişkili hastalık geçirmenin risk faktörü olduğu diğer çalışmalarda sıklıkla gösterilememiş bulgulardır ve çalışmamız bu faktörlerin İBH ile ilişkisini göstermiştir. Ayrıca diyet içeriğinin ve sigaranın İBH patogenezindeki rolünün önemi bir kez daha vurgulanmıştır. Diğer yandan yapılan bazı çalışmalar ile çelişkili olabilecek sonuçlarımızın varlığı İBH'nin genel yapısının coğrafik bölgelere ve farklı popülasyonlara göre değişiklik gösterebiliyor olması ile ilişkilendirilmiştir. İBH gelişiminde çevresel risk faktörlerin rolü belirsizliğini korumaya devam etmektedir. İBH'de çevresel risk faktörlerinin etkilerini aydınlatmaya yönelik planlı, organize ve prospektif çalışmaların yapılmasına devam edilmesi gereklidir. Anahtar kelimeler: Ülseratif kolit, Crohn hastalığı, İBH, etiyoloji, çevresel faktörler