İntermodal yük taşımacılığında mod seçim kararının konjoint analizi ile modellenmesi

Tedarik zinciri yönetimi tüm taşımacılık ve ulaştırma faaliyetlerinin planlamasını ve yönetilmesini anlatır. Ayrıca müşteriler, tedarikçiler, göndericiler arasındaki koordinasyonu sağlar. Ürün/hizmet sağlayıcı ile müşteri arasındaki arz ve talebi dengeler. Tedarik zincirinin en önemli amacı doğru zamanda, doğru ürünü, doğru yere teslim etmektir. Bu amaca ulaşırken de en düşük maliyet olanağını göz önünde bulundurmalıdır. Lojistik faaliyetlerin önemi, son zamanlarda daha belirgin bir şekilde ortaya çıkmaya başlamıştır. Tedarik zinciri lojistiği; malzemelerin, parçaların tedarikçiden üretim veya montaj fabrikalarına, depolara veya perakende satış mağazalarına akışı ve bu akışın düzenlenmesi üzerine yoğunlaşır. Lojistiğin ana ulaştırma türleri demiryolu, karayolu, suyolu, havayolu ve boru taşımacılığı olarak kabul edilir. Taşımacılık modu belirlenirken hızlı, güvenilir, ucuz ve verimli olması gibi etkenler dikkate alınmaktadır. Mod seçimini etkileyen bir çok kriter olabilir. Bu kriterler taşınacak üründen ürüne, şehirden şehire, ülkeden ülkeye değişmektedir. İntermodal taşımacılık, yükün bir yerden diğer yere ulaştırılırken başlangıçtaki ulaşım türünden diğer ulaşım türlerine aktarma aşamasında ürünün kendisinin elleçlenmeden standart yükleme birimi olan konteyner, hareketli kasa, treyler vb kullanarak taşınmasıdır. Ürünün iki ya da daha fazla ulaşım türü ile taşınması gerekir. Son 30 yıl içinde dünya çapında birçok ticari operasyonun daha küresel hale geldiği göz önünde bulundurulduğunda, uzun mesafeli taşıma ihtiyaçları nedeniyle tek bir taşıma modunun kullanılması yeterli olmamaktadır. Farklı taşıma araçları ile mal ve malzemelerin taşınmasını ve depo/terminal içi operasyonları kolaylaştıran standart yük taşıma kaplarının (örn. konteyner) kullanımı yaygınlaşmıştır. İntermodalite, bütün modların birbirine entegre olmasını ve modların verimli kullanılmasını amaçlar. Bu sayede verimliliğin arttırılması hedeflenir. İntermodal taşımanın tercih edilmesi ile ilgili kriterlerin belirlenmesi ve hangi modların seçilmesi gerektiği konusu intermodal taşımacılık ortaya çıktığından beri üzerine çokça çalışılan bir konu olmuştur. Bu tezin amacı da İntermodal taşımacılıktaki mod seçimini etkileyen kriterlerin önem derecelerinin belirlenmesidir. Tezin amacı doğrultusunda literatürde mod seçimi ve kriterlerin nasıl belirlendiğini kapsayan araştırmalar incelenmiştir. İncelenen çalışmalarda sıklıkla karar destekleyici sistemleri ve yöntemleri, tam sayılı programlama ve anket çalışmalarına rastlanmıştır. Mod seçimi kararı genelde zaman ve maliyetin en iyilenmesini amaçlar. Amaç en uygun mod kombinasyonunun seçilmesi ve kullanılmasıdır. Bu arada tarafların istekleri ve görüşleri de önemsenmelidir. Tüm bunların yanısıra başka hangi kriterlerin mod seçimine etki ettiğinin belirlenmesi önemlidir. çok modlu taşımacılığın kullanımının artması ile taşıma kararını etkileyen kriterleri tanımlamak ve önceliklendirmek hem göndericiyi hem de taşıyıcıyı avantajlı duruma getirir. Literatürde bu konuyla ilgili yapılan çalışmalarda belirtilen kriterler genel olarak benzer olmakla birlite çalışmaların amaçları seçilen kriterleri etkilemiştir. Literatür taraması sonucu listelenen kriterler sektörden uzmanlar ile de görüşülerek 6 kritere düşürülmüştür. Bunlar; Taşıma Maliyeti, Taşıma Modu, Taşıma Süresi, Karbondioksit Salınımı, Firmanın Güvenilirliği ile Zarar ve Kayıplardır. Yapılacak çalışmayla bu kriterlerin önem dereceleri saptanmak istenmiştir. Literatürde intermodal taşımacılık kararını etkileyen kriterlerin önem derecelerinin belirlenmesi için birçok çalışma yapılmıştır. Karar destek analizleri ile yapılan çalışmalar yoğunluktadır. Sistem içindeki elemanların (gönderici ve taşıyıcıların) görüşleri önemsendiği için bir anket çalışması yapılması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu çalışmanın konusunu oluşturan karar, seçim bazlı olduğu için yöntem olarak Konjoint Analiz kullanılmasına karar verilmiştir. Konjoint analizi, ürün özelliklerine yönelik tercihleri ölçmek, ürün özelliklerinde ve fiyatta meydana gelen değişikliklerin ürün veya hizmete olan talebi nasıl etkilediğini öğrenmek ve pazara sunulması halinde bir ürünün olası kabulünü tahmin etmek için kullanılan nicel bir araştırma tekniğidir. Amaç, toplam değerlendirmeyi, herbir kriter düzeyine veya kriter düzeylerinin birleşimine göre hesaplanabilen bileşen puanlarına ayırmaktır. Teori, hem değerlendirme puanı (bağımlı değişken) hem de her kriter düzeyi (bağımsız değişkenler) ve önceden belirlenmiş bir bileşim kuralı için önem derecelerinin mevcut olduğu koşullarla ilgilidir. Konjoint analizinde değerlendiriciye sunulan ürün profillerini göstermenin farklı yolları vardır. Bugün kullanılan en sık kullanılan teknik, değerlendiricilere bir kerede birden çok ürün konseptini göstererek aralarından hangi tercih edeceğinin sorgulandığı, Seçim Bazlı Konjoint (Choice Based Conjoint – CBC) 'dir. Toplanan verilerin analizi aşamasında kullanılan yöntemlerin ortak yönü, tüm seçeneklerin değerlendirilen seçim verilerinden hesaplanan ortak bir ölçekte sunulmasıdır. En iyi yöntem, tüm seçeneklerin bir sıralamasını hesaplamaktır. En sık kullanılan yöntemse her bir seçeneğe bir sayısal değerin, yani bir ölçme değerinin atandığı bir aralığın hesaplanmasıdır. Bu çalışmada anket tasarımı ve uygulanması için Sawtooh Software'in (Lighthouse Studio 9.5.3) Seçim Bazlı Konjoint Analiz modülü kullanılmıştır. Anketin hedef kitlesi lojistik şirketlerinin çalışanları ve şirketlerin lojistik bölümü çalışanları olarak belirlenmiştir. Ankete 200'ün üzerinde tam geri dönüş alınmış olup bu sayı analiz için gerekli koşulları sağlamıştır. Sonuçların analizinde hiyerarşik Bayes ve fayda veya kısmi fayda hesapları kullanılmıştır.. Analiz sonucunda kriterler önem derecelerine göre en yüksekten düşüğe güvenilirlik, zarar ve kayıplar, süre, maliyet, karbon emisyonu ve taşıma modu şeklinde sıralanmıştır . Kriterlerin sıralanmasında seçilen ürünün ve gönderici tipinin etkileri gözlemlenmiştir. Bu çalışmada elde edilen sonuçlar lojistik hizmet sağlayıcılara ve göndericilere hizmet tasarımı ve mod seçim kararında ışık tutubilecek niteliktedir.