İslam kültüründe havf ve recanın tasavvufi yönü, psikolojik etkisi ve dindarlık gelişimine katkısı

Allah (c.c), Kur'an-ı Kerimde ilahi tebliğ metoduyla insanları ruhi bunalımlara düşmekten daima alıkoymuştur. Çünkü insan psikolojisi olayların ve durumların daima bir yönde seyretmesini tam anlamıyla algılayamaz ve bunun sonucunda bunalıma girebilir. Misal vermek gerekirse bir insana sürekli olarak içine düşebileceği kötü bir durumdan bahsedersek o kişi bir süre sonra Allah'a olan inancını kaybedip; "Benim bu halden kurtulmam artık imkansız" diyerek Rahmet-i Rahmandan ümidini kesebilir, dahası "Ben zaten bittim bana kimse yardım edemez." diyerek ümitsizlik bataklığına sürüklenebilir ve nehyi ilahi olan (Ey oğullarım! Gidin Yusuf'u ve kardeşini araştırın. Allah'ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Çünkü kafirler topluluğundan başkası Allan'ın rahmetinden ümit kesmez.) Ayetin'e zıt hareket edecektir. İnsanı ruhi bunalıma düşüren diğer aşırılık, yani ifrat durumu ise bir insana, (Sen artık kurtuldun, rahat ol) gibi ifadelerin kullanılmasıdır. Bu gibi ifadeler bireyi rahatlığa ve başıboşluğa sürükleyip sonrasında ruhi bunalımlara sevk edebilir ve bunun sonucunda va'di İlahi olan "Yoksa Allah içinizden cihad edenleri ortaya çıkarıp sabredenleri belli etmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?" ayetlerin'e zıt hareket etmiş oluruz. İşte Allah (c.c) insana bu iki duygu arasında yaşamayı emreder. Secde suresinde geçen (Onlar korkarak ve ümit ederek Rablerine ibadet etmek için yataklarından kalkarlar.) Ayeti bize bu durumu açıkça anlatmaktadır. Yani Allah bize korku ve ümit arasında bir yaşam sürmemizi ve o dengeyi gözetmemizi emretmektedir."