İstanbul toplu taşıma sistem algısının mevcut ve sanal tercihler çerçevesinde lojit model ile incelenmesi

Kentlerin yaşanabilirliği sunduğu ödenebilir alt yapı ve sosyal imkânlara ve özellikle bu olanakların kullanıcı tarafından nasıl algılandığıyla açıklanabilir. Günümüzde hızla artan bir kentleşme durumu söz konusudur. Kent merkezlerinin nüfusu giderek artmakta, kırsal bölge nüfusu azalım göstermektedir. Kent planlarında belli bir öngörüyle ileriye dönük gelişim ve kalkınma kararları alınır ve stratejiler geliştirilir. Ancak bazen, özellikle plana uygun kentsel gelişme ortaya çıkmadığında, beklenen talebe göre hazırlanmış plan, beklenenin üzerinde ortaya çıkan talebi karşılayamaz. Bu sebeple bazı hizmet ve servislerin yetmemesi durumu ortaya çıkar. Ulaşım, kentin en önemli alt yapı hizmetlerinden biri olmakla birlikte, kent ekonomisinin önemli değişkenlerinden de birisidir. Bu gibi plansız büyümelerde en fazla etkilenecek servislerin başında da ulaştırma gelmektedir. Ulaştırma sistemi kentin dolaşım sistemidir. Bu sistemde yaşanan sorunlar genel olarak kent yaşamına da etki etmektedir. Beklenen talepten fazla bir talep ortaya çıktığında, trafik sıkışıklığı, trafikte bekleme süresinin artması, toplu taşıma sisteminin kalabalıklığı ve sefer sıklığının seyrek olması, kişinin zaman değerinin artması, yolculuk maliyetinin artması, ulaştırmanın çevresel olumsuz etkilerinin artması, negatif dışsallıklarının artması gibi sorunları ortaya çıkarmaktadır. Ulaştırma kaynaklı negatif dışsallıklar, gaz salımının neden olduğu hava kirliliği, gürültü kirliliği, trafikte yaşanan stres gibi etmenler sayılabilir. Ayrıca, yapılan kazalarla birlikte gelen maddi ve insani kayıplar da negatif dışsallıklar arasındadır. Ulaştırma sistemini aktif olarak kullanmadığı halde, ulaştırma sisteminden negatif etkilenmek anlamında dışsallıktan bahsedilmektedir. Bunların yanında ulaşım ve trafikte iyileştirmeler de yapılabilir. Ancak, bu gibi hizmetler belli bir kalite çerçevesinde yapılmalıdır. Eğer kalite, alıcının/kullanıcının isteklerine karşılık verebilmek olarak tanımlanırsa, toplu taşıma sisteminin kalitesi, "bu sistemi kullanarak yolculuk yapan kişilerin istek ve beklentilerini karşılayabildiği kadarıyla kalitelidir" denilebilir. Kullanıcı karar verme sürecinde yolculuğundan parasal yönden maksimum fayda sağlamayı amaçlarken, kaliteli bir hizmet de beklemektedir. Sunulan hizmetin, bu bağlamda, kullanıcı tarafından nasıl algılandığı ve kullanıcıların ne gibi beklentilerinin olduğu göz önüne alınmalıdır. Bu çalışmada kısaca kullanıcı algılarından kent algısı, ulaştırma sistemi algısı ve ulaştırma sistemi algısının bir alt başlığı olacak şekilde toplu taşıma algısına değinilmiştir. Kişinin kent algısı, kentsel altyapı hizmeti, sosyal – donatı olanakları, gelir, sosyo – kültürel faaliyet alanları, hizmet ve servislerin yeterliliği gibi değişkenlere bağlıdır. Bu gibi değişkenler ayrıca yaşam kalitesini belirleyen değişkenler olarak da adlandırılabilir. Kişinin ulaştırma sistemi algısı, sistemin sunmuş olduğu hizmet kalitesine bağlıdır. Kullanıcılar, sistemi nasıl algıladıklarına göre verecekleri kararda, kendilerine sunulan ulaşım türleri arasında bir seçim yapacaklardır. Kişinin toplu taşıma sistemi algısı ise, sunulan hizmet kalitesinin yukarıda anlatılan hizmet değişkenleri üzerinden nasıl algılandığıyla ilgilidir. Bu değişkenlerin bir kısmı ölçülebilir (nicel) (yolculuk süresi, yolculuk maliyeti, durakta bekleme süresi, sefer sıklığı, gibi), bir kısmı ise ölçülemeyen (nitel) (kalabalıklık, stres veya gergin olma durumu, yorgunluk, gibi) değişkenlerden oluşmaktadır. Söz konusu bu tez çalışmasında, İstanbul'un dört merkez ilçesinde (Beşiktaş, Şişli, Kadıköy, Üsküdar) 175 adet anket yapılmıştır. İki ana bölümden oluşan anketin ilk bölümünde, kullanıcıların mevcut tür tercihi ve mevcut ulaştırma sistemi değerlendirmeleri alınmış, ikinci bölümünde ise sanal tercih anketi yapılarak, kişilerin beklentileri ve istekleri alınmıştır. Böylece, kişilerin bir kent içi ulaştırma sisteminden nasıl beklentilerinin olduğu, algısının ne olduğu ve ne gibi iyileştirmeler bekledikleri ortaya konmuştur. Anket katılımcılarına, anketin ikinci bölümünde hangi durum için ne kadarlık bir değişiklik karşılığında ne kadar bir parasal maliyeti gözden çıkarabildikleri sorulmuştur. Söz konusu durumlar, "Mal ve Can Güvenliği", "Kalabalıklık", "Stres, Gerginlik ve Motivasyon Kaybı" ve "Yorgunluk" olmak üzere 4 başlıktır. Bu başlıklar çerçevesinde anket katılımcılarının nasıl bir iyileştirme karşısında Yeni türe geçip geçmeyeceği araştırılmış, bu araştırmada İkili Lojit Modeli kullanılmıştır. Anket verilerinin analiz sonuçlarına göre, kullanıcılarının genel olarak sistemin Mal ve Can Güvenliği kapsamında yeterli olmadığı görüşünde oldukları görülmektedir. Kalabalıklık ve Yorgunluk ikinci dereceden önemli bir faktör, Stres, Gerginlik ve Motivasyon Kaybı ise son sırada gelmektedir. Stres durumunun düşük gelmesindeki nedenin, anket katılımcılarının belirttiği üzere alışılmış bir çaresizlik olmasından kaynaklandığı söylenebilir. Mevcut toplu taşıma sistemini kanıksamış olan bireyler stres, gerginlik gibi sağlık faktörlerini bir lüks olarak görmektedirler.