Kalkınma politikalarında değişim: Bölgesel kalkınma ajansları

Bölgesel kalkınma ajansları kalkınma politikalarında araçsal mekanizma olarak ortaya çıkmıştır. İlk örneği 1933 yılında ABD'de kurulmuş 1950 ve 1960'lı yıllarda ise Avrupa Birliği ülkelerinde görülmeye başlanmıştır. Türkiye gündemine ise AB'ye aday ülke olarak kabul edildiği 1999 Helsinki Zirvesinden sonra girmiş 2005 yılında yapılan yasal düzenleme ile de faaliyete geçmiştir. Bu çerçevede ajansların ortaya çıkışına gerekçe olan teorik arka planını ve tarihsel süreç içerisinde kalkınma politikalarının ortaya çıkışından bugüne kadar meydana gelen dönüşümü ortaya koyan literatürde kapsamlı bir çalışma bulunmamaktadır.Bu çalışmada kalkınma politikalarının derli toplu ilk başladığı dönem olan merkantilizmden bugüne kadar hakim iktisadi anlayışlara paralel olarak değişime uğrayan kalkınma politikalarına yer verilerek 1973 petrol krizinden sonra varolan ve günümüzde halihazırda uygulamada olan yeni bölgesel kalkınma yaklaşımının temel çerçevesi ve bu çerçevede yeni bölgesel kalkınma politikalarının en önemli araçsal mekanizması olan bölgesel kalkınma ajanslarının ABD ve AB uygulamaları incelenmiştir. Yine Türkiye'de planlı dönem öncesi ve sonrasında uygulanan bölgesel kalkınma politikaları ile politika araçlarına yer verilmiştir. Ayrıca ajansların Türkiye'de uygulamaya geçtiği 2005 yılına kadar olan hazırlık süreci ile ajansların kuruluş kanunundan hareketle ajansların örgütlenme özellikleri, yasal statüleri, işlevleri, finansmanları çalışmada yer verilen konular arasındadır.Bu kapsamda yapılan çalışma sonucunda merkantilizmden bugüne kadar kapitalist sistemde hakim iktisadi anlayış olarak sırasıyla klasik iktisat, keynesyen iktisat ve neo-liberal iktisat egemen olmuştur. Özellikle 1973 petrol krizi sonrasında hakim iktisadi anlayış olarak keynesyen iktisattan neo-liberal iktisada geçiş, üretim örgütlenmesinde fordizmden post-fordizme geçiş ve o güne kadar uygulana gelen merkezi planlamaya dayalı kalkınma anlayışının başarısızlığa uğraması sonucu kalkınma politikalarında değişim meydana gelmiştir. Söz konusu dönemde yeni bölgesel kalkınma yaklaşımı adı verilen küresel iktisadi sistemde bölgelerin ön plana çıktığı, her bölgenin içsel potansiyelini ve görece üstün yönlerini ortaya çıkarmaya yönelik olarak kalkınma parametrelerinin aşağıdan yukarıya yönetişimci bir esasla belirlendiği karar alma ve uygulama mekanizmalarında bölgesel/yerel aktörlerin yer aldığı politika demeti karşımıza çıkmıştır. Sözü edilen yeni bölgesel kalkınma yaklaşımının da en önemli araçsal mekanizması bölgesel kalkınma ajanslardır. Ajansların Türkiye'de uygulamaya geçişinde ise planlı dönem öncesi ve planlı dönem sonrasında uygulanan bölgesel kalkınma politikaları ile politika araçlarından istenilen sonucun elde edilememesi, ABD ve AB ülkelerinde ajanslar ile bölgesel politikalarından olumlu sonuçlar elde edilmesi ve Türkiye'nin 1999 AB'ye aday ülke olarak kabul edildiği Helsinki Zirvesinden sonra AB müktesebatına uyum çalışmaları etkili olmuştur.