Karakoy re-vısıted: A threshold space

Bu tez, kentsel ve mimari ölçekte günümüzdeki değişen yaklaşımlar üzerine bir yeniden ziyaret amacı taşımaktadır. Bu yeniden ziyaret yaşamakta olduğumuz, çeşitli verilerle zengin bir çalışma alanı olan İstanbul üzerinde gerçekleştirilecektir. İstanbul'daki modernleşme ve globalleşme akımının bir parçası olan dönüşüm bölgesi Karaköy bu çalışmanın örnek alanıdır. Karaköy'ün içinde bulunduğu ve gelecekte devam edecek olan dönüşüm eşik kavramı aracılığıyla incelenecektir. Eşikler fiziksel, sosyal, tarihsel geçişleri ve ara durumları ifade ettiğinden, bu liminal kavram Karaköy'ün kentsel dönüşüm hareketini ve yenilenen kentsel durumunu incelemek için bir araç olarak kullanılmaktadır. Kente ve mimarlığa yönelik değişen çağdaş yaklaşımlara atıfta bulunarak, bu bölgenin mevcut geçiş durumuna ve muhtemel geleceğine dair spekülasyonlar çalışmada ortaya çıkmaktadır. Eşik kavramının seçilmesindeki amaç günümüzde hiçbir sınırın ve tanımın net olmaması, değişimin ivmesi ve bu nedenle sürekli arada olma halinin gelişmiş olmasıdır. Mimari disiplinde fiziksel bir zemin geçiş malzemesi, kapı, pencere, veya mekan olarak kullanılan eşik sözcüğü, farklı disiplinlerde farklı ve dolaylı kullanımlara da açıktır. Bu nedenle eşik kelimesi kavramsal açıdan çok katmanlı, çok açılı yorumlamaya ve kullanıma açıktır. Çalışmanın ilk kısmı, eşik kavramını, olası disiplinler arası yaklaşımları, metaforları ve dolaylı eşik benzeri kavramları, ve özellikle mimari eşiklerin kullanım çeşitlerini belgelemektedir. Eşikler edebiyat, sosyoloji, antropoloji, felsefe gibi alanlarda hayattaki kritik değişim ve dönüşümleri işaret etmektedir. Tarihsel belgelemede eşiklerin dinsel ve mistik anlamlarla yüklendiği gözlemlenmektedir. Her bir geçiş ve dönüşüm Arnold Van Gennep'in teori haline getirdiği üzere bir ritüele dönüşmektedir. Ele alınan her farklı yaklaşımda ortak olarak, eşikler, bir aradalık, belirsizlik ve gri bir alanı ifade eder. Her kümenin bir parçası olmakla birlikte belirli bir kümeye ait olmayan eşikler, geçişte olma halini ifade eder. Bu geçiş farklı düşünürler tarafından farklı açılarla yorumlanmıştır. Mimari eşikler ise tarih boyunca biçimsel ve anlamsal gelişme göstermiş, yalnız bir kapalı mekan olmaktan öteye geçip sosyolojik anlamlar taşımaya başlamıştır. Bu teorik altyapı inceltilerek çalışmanın zeminini oluşturmaktadır. Bu inceltme bir yöntem haline dönüştürüldükten sonra takip eden üçüncü bölümde Karaköy'ün kısa tarihi ile burdaki dönüşümün haritalaması bu yaklaşım takip edilerek yapılmaktadır. Farklı imparatorluklara, mimari üsluplara, sosyal gruplara tanıklık etmiş ve etmekte olan Karaköy bölgesi, bir geçiş ve dönüşüm alanıdır. Bu kentsel alan sürekli olarak bir aradalık durumunda bulunur. Bu kentsel alandaki önemli tarihi dönemlerini listeleme, erken yüzyıllardan günümüze değişen yönetim, toplum, mimari, kültür, kullanım ve fiziksel durumunun farklılaşmasını belgeleyerek Karaköy'deki dönüşüm rolünü vurgulamaktadır. Tarihsel arkaplanın ardından, Karaköy'ün "ne o ne o" ya da "hem o hem bu" statüsünü ortaya çıkarmak için bölgenin yenilenen ve dönüşen mevcut durumu belgelenmiştir. Gelecekte bir durumda olacak bölge, bugünkü kentsel yaşamın bir bölümü ele alınarak kentsel aktörler, günlük yaşam, kentsel mobilya, gündelik nesneler, mimari stiller, malzemeler, grafitti ve tabelalar gibi araçlarla sosyal, tarihsel ve mekansal eşikler olarak analiz edilmiştir. Bu veriler Walter Benjamin'in Pasajlar, Stavros Stavrides'in Kentsel Heterotopya kitaplarından, Edward Soja'nın Triyalektik ve Arnold van Gennep'in Geçiş Ritüelleri teorisinden esinlenerek belirlenmiştir. Sadece bölgenin dönüşmüş, yeni yüzü değil, eski sakinleri, yeni gelenler ve ziyaretçiler arasındaki çoklu ilişkilerle eski ve yeni yüzü birarada incelenmiştir. Bu ikililik, üçlülük, çokluluk çalışmanın altyapısını oluşturmuştur. Mimari miras, mevcut sosyal ve ekonomik yapı, farklı kimlikler arasındaki karşılaşmalar da dahil olmak üzere Karaköy'ün bütün tarafları arasındaki ilişkisel durum birer eşik olarak belgelenmiştir. Bölgede farklılıklar arasında yaşanabilir olası reaksiyonlar ve melez kimlikler çalışma sırasında araştırılmıştır. Karaköy'ün bir dönem çürüyen yüzü yeniden canlandırılmakta ve bu çalışmanın ilham kaynağı olmaktadır. Karaköy hakkında yapılan örnek çalışmalardan farklı olarak, bu tez eski ve yeni, geleneksel ve modern Batı ve Doğu, iş ve eğlence, kamu ve özel hatta erkekler ve kadınlar arasındaki diyalektiği belgelemektedir. Bu diyalektiğin ve farklılıklar arasındaki ilişkilerin Karaköy'ü eşsiz bir dönüşüm yeri haline getiren şey olduğu ima edilmektedir. Birlikte var olan bu farklılıklar, kentsel, mimari ve sosyal incelemeler için dinamik ve zengin bir zemin yaratmaktadır. Bu ikilikler arasındaki ikili pozisyonlar ve aradalık Karaköy'deki eşiklerin karakterini oluşturmaktadır. Çalışmaya kentten başlayarak, mimariye giden ve gündelik yaşamın nesnelerinin ölçeğinde sona eren tez, arada olma yaklaşımıyla araştırmacı için bir eşik haline gelir. Böylece araştırmacıda eşikte olma haliyle araştırma süresince ve sonunda bir dönüşüm geçirir. Bu yaklaşımlar ışığında Karaköy'ün mekansal, sosyal ve tarihsel eşikleri, dördüncü bölümde seçilen çalışma alanındaki han ve pasaj örnekleriyle, Benjamin'in Pasajlar kitabının etkisiyle belgelenmiştir. Bu mimari ürünler, Karaköy bölgesinin ortak yapı tipi olup ve Osmanlı İmparatorluğu'nun ekonomik yaşamının önemli bir parçasının belgeleridir. Örnek tez çalışmalarında restorasyon veya mimarlık tarihi alanlarında incelenmiş olan, Karaköy ile karakterize bu Osmanlı yapıları dönüşümün etkilerini, aşamalarını ve sonuçlarını aktarmak için eşikler alanı olarak seçilmiştir. Yine Walter Benjamin'in Pasajlar çalışmasının esin kaynağıyla, bugün bu hanların ve pasajların tarihi bu çalışmayla yeniden canladırılmış olup, devam edebilecek bir çalışma haline gelmiştir. Bu yapılar tarihsel, sosyal, mekansal ve deneyimsel eşikler sınıflamasıyla belgelenmiştir. Yaşam sürelerinden bir kesit alınarak geçmiş ve gelecek arasında durarak çalışılan bu binalar küçük bir Karaköy olarak ortaya çıkmaktadır. Tarihi haritalar, arşiv fotoğrafları, mimari tarz, yapı malzemeleri, eski ve yeni sakinler, tabelalar, günlük yaşam objeleri, kapılar, pencereler, mobilyalar, kullanım varyasyonları, şantiye alanları inceleme araçları haline gelmektedir. Bu seçilmiş han ve pasajlardaki çeşitli eşik katmanlarını ortaya çıkarmak Karaköy'ün kentsel yaşamını, dönüşümün etkisini ve biçimini anlatarak bölge için bir dönüşüm haritası oluşturmaktadır. Daha önce dönüşüm geçirmiş, geçirmeye devam eden ve edecek olan bu örnekler eşikte olup, dönüşümleri farklı eşik elemanları ile ortaya konmuştur. Bu ortaya konma bu örneklerin dönüşümün hangi noktasında olduğuna işaret etmektedir. Önceki bölümlerde tanımlanmış olan Arnold van Gennep'in Geçiş Ritüelleri teorisindeki üç aşamalı dönüşüm (ayrılma, eşik/geçiş, birleşme) hanlar ve pasajların geçirmekte olduğu dönüşüm aşamasını sınıflamak için kullanılmıştır. Dördüncü bölümde yapılmış olan çok katmanlı incelemenin sonuç bulgusu olarak örnek hanlar ve pasajlar bu geçiş ritüellerine göre sınıflandırılmıştır. Bulundukları dönüşüm aşamaları haritalandığında Karaköy'ün dönüşüm haritası da ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada ele alınan örnekler gelecek çalışmalarda araştırmacı tarafından ya da başka araştırmacılar tarafından devam ettirilebilir. Ucu açık bir araştırma olarak, Karaköy'ün, hanların ve pasajların yaşam-değişim döngüsünden bir ara kesit alarak belgeleme yapmış olan bu tez, Walter Benjamin'in Pasajlar kitabında olduğu gibi bitmemiş kabul edilebilir. Farklı ve ileri zaman dilimlerinde aynı örnekler yeniden çalışılabilir, değişim gözlemlenebilir. Yakın zaman diliminde ise farklı örnekler çalışılarak Karaköy'deki dönüşümün eşikler olarak belgelenmesi devam edebilir.